सप्तमः पाठः - तरवे नमोऽस्तु
- प्रत्यूषः - अर्णव! त्वम् अद्य कम् वृक्षम् आरोपयितुम् आनीतवान्?
- प्रत्यूष- अर्णव!आज तुम किस वृक्ष को लगाने के लिये लाये हो?
- अर्णवः - मया तु आम्रवृक्षस्य पादपः आनीतः।
- अर्णव - मैं तो आम्र वृक्ष का पौधा लाया हूं।
- सौरभः - अहम् तु अर्जुनवृक्षस्य पादपम् आनीतवान्।
- सौरभ - मैं तो अर्जुन वृक्ष का पौधा लाया हूं।
- ऋषभः - मया तु हरिशृङ्गारः आनीतः।
- ऋषभ - मैं तो हरिशृङ्गार लाया हूं।
- आचार्यः - छात्राः ! धन्याः ननु यूयम् यत् वृक्षान् प्रति एवं समादरभावं धारयथ।
- आचार्य - छात्रों तुम सब निश्चय ही धन्य हो जो वृक्षों के प्रति इस प्रकार का आदर भाव रखते हो।
- प्रत्यूषः - आचार्यः ! एषा भवतामेव प्रेरणा।
- प्रत्यूषः - आचार्य जी ! यह सब आपकी ही प्रेरणा है।
- अर्णवः - आचार्यवर! उत्सवे केषां पद्यानां गायनं करणीयम्?
- अर्णव - आचार्य जी! उत्सव में कौन से पद्यों का गायन करना चाहिये।
- आचार्यः - मणिकापुस्तके यानि पद्यानि सप्तमे पाठे दत्तानि, तेषामेव सस्वरं पाथं करिष्यामः।
- आचार्य - मणिका पुस्तक में जो पद्य सातवें पाठ में दिये गए हैं, उनका ही सस्वर पाठ करेंगे।
- छात्राः - आम!आम! पठामः, गायामः, वृक्षान् प्रति कृतज्ञतां च अनुभवामः।
- छात्र - हाँ! हाँ! पढ़ते हैं , गाते हैं, और वृक्षों के प्रति कृतज्ञता का अनुभव करते हैं।
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे।
फलान्यापि
परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव।।1।।
अन्वय -छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति, स्वयं आतपे
तिष्ठन्ति, फलानि अपि
परार्थाय, वृक्षाः
सत्पुरुषाः इव भवन्ति।शब्दार्थ - छायाम् = छाया को , अन्यस्य = दूसरे के (लिये ), कुर्वन्ति = करते हैं, आतपे = धूप में ,तिष्ठन्ति = रहते हैं / खड़े रहते हैं, परार्थाय = दूसरों के लिये, सत्पुरुषाः इव = सज्जनों के समान /सज्जनों की तरह
हिन्दी अनुवाद - वृक्ष, सज्जनों के समान दूसरों के लिये छाया करते हैं, स्वयं धूप में खड़े रहते हैं। इनके फल भी दूसरों के लिये (होते हैं /देते हैं )। अर्थात सत्पुरुषों की तरह वृक्ष स्वयं कष्ट सह कर दूसरों को सुख देते हैं।
संधि विच्छेद -
- स्वयमातपे = स्वयं +आतपे
- फलान्यापि = फलानि +अपि (यण् संधि )
- सत्पुरुषा इव = सत्पुरुषा: इव।(विसर्ग संधि )
पद परिचय…
- कुर्वन्ति = कृ धातु , लट् लकार , प्रथम पुरुष, बहु वचन
- तिष्ठन्ति = स्था धातु, लट् लकार , प्रथम पुरुष, बहु वचन
- अन्यस्य = अन्य शब्द , पुलिङ्ग , षष्ठी विभक्ति , बहुवचन
- फलानि = फल शब्द , नपुंसक लिङ्ग, प्रथमा /द्वितीया विभक्ति , बहुवहन
- सत्पुरुषाः = सत् उपसर्ग . पुरुष शब्द, पुलिङ्ग , प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
- आतपे = आतप शब्द , पुलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एक वचन
अहो! एषां वरं जन्म
सर्वप्राण्युपजीवनम् ।
धन्या महीरुहा येभ्यो निराशा
यान्ति नार्थिनः।। 2।।
अन्वय -अहो, एषां सर्व प्राणि उपजीवनम् जन्म वरम्। महीरुहाः
धन्याः, येभ्यः अर्थिनः निराशाः न
यान्ति।शब्दार्थ - एषाम् = इन वृक्षों का , सर्वप्राण्युपजीवनम् = सब प्राणियों के आश्रय का साधन /या सब प्राणियों को शरण देने वाला , धन्याः = धन्य हैं / सौभाग्यशाली हैं , वरम् = श्रेष्ठ , महीरुहाः = वृक्ष, येभ्यः = जिनसे , अर्थिनः = प्रार्थना करने वाले /याचना करने वाले, निराशाः = निराश हो कर , न यान्ति = नहीं जाते हैं।
अनुवाद -सभी प्राणियों को शरण /आश्रय /स्थान देने वाले इन वृक्षों का जन्म श्रेष्ठ है। धन्य हैं ये वृक्ष, जिनसे याचक ( मांगने वाले ) या प्रार्थना करने वाले,कभी निराश हो कर नहीं जाते हैं।
संधि- विच्छेद -
- सर्वप्राण्युपजीवनम् = सर्वप्राणी+उपजीवनम् (यण् संधि)
- नार्थिनः = न +अर्थिनः (दीर्घ स्वर संधि )
- तिष्ठन्ति = स्था धातु , लट् लकार , प्रथम पुरुष , बहु वचन
- महीरुहाः = महिरुह् शब्द , पुलिङ्ग् , प्रथमा विभक्ति, बहु वचन ,
- यान्ति = या धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष , बहुवचन
- अर्थिनः = अर्थिन् शब्द, पुलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
- एषाम् = इदम् सर्वनाम शब्द , पुलिङ्ग्, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
पत्र-पुष्प-फलच्छाया-मूल-वल्कलदारुभिः
।
गन्ध-निर्यास-भस्मास्थितोक्मैः
कामान्वितन्वते।।3।।
अन्वय -
पत्र-पुष्प-फल-च्छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः गन्ध निर्यास-भस्म-अस्थि-तोक्मैः कामान्
वितन्वते ।शब्दार्थ -पत्र = पत्ता,पुष्प = फूल,फल = फल, -छाया = छाया,मूल = जड़ वल्कल = छाल,दारुभिः = लकड़ियों से,गन्ध = महक, निर्यास = वृक्षों से निकलने वाला रस, गोंद आदि , भस्म-अस्थि = कोयला राख ,तोक्मैः = छालों से, कामान् = इच्छाओं को, वितन्वते = पूरा करते हैं ।
अनुवाद - पत्ते, फूल, फल,छाया, जड़, वल्कल (छाल), लकड़ी, सुगन्ध, रस, (गोंद आदि ) कोयला और छाल के द्वारा वृक्ष इच्छाओं को पूर्ण करते हैं।
संधि -विच्छेद -फलच्छाया = फल +छाया (तुकागम संधि अर्थात बीच में च् आया है।)
पद परिचय -
- दारुभिः = दारु शब्द , नपुंसक लिङ्ग , तृतीया , बहुवचन
- कामान् = काम शब्द , पुलिङ्ग् , द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
- छायया = छाया शब्द , स्त्रिलिङ्ग्, तृतीया विभक्ति, एक वचन
- तोक्मैः = तोक्म शब्द , पुलिङ्ग् , तृतीया , बहुवचन
- वितन्वते = वि उपसर्ग , तन् धातु , आत्मनेपद , प्रथम पुरुष , एकवचन
- निर्यासः = निर्यास शब्द , पुलिङ्ग , प्रथमा विभक्ति , एक वचन
आम्र! यद्यपि गताः दिवसास्ते
पुष्पसौरभफलप्रचुराः ये।
हन्त!सम्प्रति तथापि जनानां
छाययैव दलयस्यतितापम्।।4।।
अन्वय - हे आम्र! यद्यपि ते दिवसाः गताः
ये पुष्प-सौरभ-फल प्रचुराः (आसन्)। हन्त! तथापि सम्प्रति जनानाम् अति तापं छायया
एव दलयसि।शब्दार्थ - पुष्प-सौरभ-फल प्रचुराः = फूल, सुगन्ध तथा फलों से भरपूर , ये = जो , दिवसाः = दिन , ते = वे, गताः = व्यतीता: = बीत गये , तथापि = फिर भी , हन्त = प्रसन्नता की बात है , सम्प्रति = अब भी /इस समय , छायया = छाया से , एव = ही , जनानाम् = लोगों के , अतितापं = अत्यधिक ताप को /धूप से उत्पन्न गर्मी को , दलयसि = दूर करते हो
अनुवाद - हे आम्र वृक्ष! यद्यपि तुम्हारे वे दिन बीत गये , जब तुम फूल, सुगन्ध और फलों से भरे हुए रहते थे। फिर भी प्रसन्नता की बात है कि तुम इस समय भी छाया के द्वारा लोगों के अत्यधिक ताप (गर्मी )को दूर करते हो।
संधि -विच्छेद
- दिवसास्ते = दिवसाः +ते (विसर्ग संधि )
- छाययैव = छायया +एव (वृद्धि संधि )
- दलयस्यतितापम् = दलयसि +अतितापं (यण संधि )
- गताः = गम् धातु , क्त प्रत्यय,
- दिवसाः = दिवस् शब्द, पुलिङ्ग., प्रथमा विभक्ति बहुवचन
- प्रचुराः = प्रचुर शब्द , पुलिङ्ग , प्रथमाविभक्ति , बहुवचन
- सम्प्रति = अव्यय शब्द
- जनानाम् = जन शब्द , पुलिङ्ग , षष्ठी विभक्ति , बहुवचन
- दलयसि = दल् धातु , लट् लकार , मध्यम पुरुष , एक वचन
मूलं भुजङ्गैः शिखरं प्लवङ्गैः शाखा विहङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः।नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य यन्नाश्रितं सत्वभरैः समन्तात्।। 5।।
अन्वय - भुजङ्गैः मूलं (आश्रितं), प्लवङ्गैः शिखरं (आश्रितं) विहङ्गैः शाखाः (आश्रिताः), भृङ्गैः कुसुमानि आश्रितानि। चन्दनपादपस्य तत् न एव
अस्ति यत् समन्तात् सत्वभरैः न आश्रितं।शब्दार्थ - भुजङ्गैः सांपों द्वारा, मूलम् = जड़ , प्लवङ्गैः = बन्दरों द्वारा। शिखरं = चोटी, विहङ्गैः = पक्षियों से,शाखाः = टहनियां, भृङ्गैः = भौंरों से , कुसुमानि = फूल , चन्दन्पादपस्य = चन्दन के वृक्ष का , समन्तात = चारो ओर से , सत्वभरैः = प्राणिसमूह से।
हिन्दी अनुवाद - सर्पों के द्वारा चन्दन के वृक्ष की जड़, बन्दरों के द्वारा उसकी चोटी (शिखर), पक्षियों के द्वारा उसकी टहनियां और भौंरों के द्वारा फूल आश्रय बनाये गये हैं। उस चन्दन के वृक्ष का कोई भी ऐसा भाग नहीं है, जो चारो ओर से प्राणि-समूह द्वारा आश्रय न बनाया गया हो।
संधि -विच्छेद.
- भुजङ्गैः = भुजम् +गैः (परसवर्ण संधि )
- नास्त्येव = न +अस्ति +एव (दीर्घ स्वर संधि, यण संधि)
- तच्चन्दनपादपस्य = तत् +चन्दनपादपस्य ( व्यञ्जन संधि)
- यन्नाश्रितं = यत् +न +आश्रितं (व्यञ्जन संधि, दीर्घ स्वर संधि )
- भुजङ्गैः = भुजङ्ग शब्द , पुलिङ्ग , तृतीया विभक्ति , बहुवचन
- प्लवङ्गैः = प्लवङ्ग शब्द,पुलिङ्ग , तृतीया विभक्ति , बहुवचन
- विहंगैः = विहङ्ग शब्द, पुलिङ्ग , तृतीया विभक्ति , बहुवचन
- भृङ्गैः = भृङ्ग शब्द , पुलिङ्ग ,तृतीया विभक्ति , बहुवचन
- सत्वभरैः = सत्वभर शब्द, पुलिङ्ग , तृतीया विभक्ति , बहुवचन
- कुसुमानि = कुसुम शब्द , नपुंसक लिङ्ग , प्रथमा विभक्ति , बहुवचन
- पादपस्य = पादप शब्द , षष्ठी विभक्ति , एक वचन
निम्ब ! तवदीयकटुता यदि
दाहहन्त्री, गायन्तु मूढमनुजास्तव
दोषगाथाः।।तप्तास्त एव तपनोपमपित्ततापैः गास्यन्ति मित्रवर! तावकगीतकानि।।6।।
अन्वय - निम्ब त्वदीय कटुता यदि
दाहहन्त्री (अस्ति)मूढ मनुजाः तव दोष-गाथाः गायन्तु। मित्रवर! तपन उपम पित्त तापैः
ते एव तावक गीतकानि गास्यन्ति।शब्दार्थ - निम्ब = नीम, त्वदीय = तुम्हारी , कटुता = कड़वाहट , दाहहन्त्री = पित्त की जलन को शान्त करने वाली , दोष गाथाः = कमियों की कहानी , गायन्तु = गायें , तपन = सूर्य के , उपम = समान , पित्ततापैः = पित्त के जलन दोषों से , तप्ताः = तपे हुए /संतप्त लोग , तावक = तुम्हारे , गीतकानि = गीत , गास्यन्ति = गायेंगे।
हिन्दी अनुवाद - हे नीमवृक्ष! तुम्हारी कटुता (कड़वापन)यद्यपि पित्त के ताप को शान्त/नष्ट करने वाली है, तो मूर्ख मनुष्य (भले ही) तुम्हारे दोषों की कथाओं का गान करें, परन्तु हे श्रेष्ठ मित्र! सूर्य के ताप के समान तपाने वाले पित्त के ताप से संतप्त (परेशान हुए) लोग तुम्हारे (गुण के) गीतों को गायेंगे।
संधि -विच्छेद -
· मुधमनुजास्तव = मूढमनुजाः +तव (विसर्ग संधि)
· तप्तास्त एव = तप्ताः +ते +एव (विसर्ग संधि)
· तपनोपमपित्ततापैः = तपन + उपमपित्ततापैः (गुण संधि)
प्रकृति-प्रत्यय –
पद परिचय -
- दोष गाथाः = दोषगाथा शब्द , स्त्रिलिङ्ग , प्रथमा /द्वितीया विभक्ति , बहुवचन
- तापैः = ताप शब्द , पुलिङ्ग , तृतीया विभक्ति , बहुवचन
- गायन्तु = गै (गाय् धातु ) लोट् लकार , प्रथम पुरुष , बहुवचन
- गास्यन्ति = गै (गाय् धातु ) लृट् लकार , प्रथम पुरुष , बहुवचन
- गीतकानि = गीतक शब्द , नपुंसक लिङ्ग , द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनां,धर्मव्यथां वहति शीतभवां रुजं च।यो सर्वमर्पयति चान्यसुखस्य
हेतोः, तस्मै वन्दान्यगुरवे तरवे
नमोऽस्तु।।7।।
अन्वय - यः कुसुम-पत्र-फलावलीनां भरं
धत्ते, घर्मव्यथां शीतभवां च रुजं
वहति। यः च अन्य सुखस्य हेतोः सर्वम् अर्पयति , तस्मै
वन्दान्य-गुरवे-तरवे नमः अस्तु।शब्दार्थ -कुसुमपत्रफलावलीनां = कुसुम, पत्र तथा फलों के समूह को , धत्ते = धारण कराता है , घर्मव्यथां = धूप के कष्ट को , शीतभवां = सर्दी से होने वाली , रुजम् = पीड़ा या कष्ट को , वहति = वहन करता है , अन्य सुखस्य = दूसरों के सुख के , हेतोः = लिये /कारण , सर्वम् = सब , अर्पयति = अर्पित कराता है/देता है , तस्मै = उस, वन्दान्य-गुरवे = उदारों में गुरु या श्रेष्ठ।
संधि- विच्छेद -
- यो सर्वमर्पयति = यः +सर्वम् +अर्पयति (विसर्ग संधि )
- चान्यसुखस्य = च +अन्यसुखस्य (दीर्घ स्वर संधि)
- नमोऽस्तु = नमः +अस्तु (विसर्ग संधि )
- अर्पयति = अर्प् धातु , लट् लकार , प्रथम पुरुष,एक वचन
- तरवे = तरु शब्द , पुलिङ्, चतुर्थी विभक्ति , एक वचन
- अस्तु = अस् धातु , लोट् लकार, प्रथम पुरुष , एक वचन
- धत्ते = धा धातु , लट् लकार , प्रथम पुरुष , एक वचन
- सर्वम् = सर्व शब्द , नपुंसक लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति , एक वचन

0 टिप्पणियाँ