कक्षा-9 | परिशिष्टम्-03

कक्षा-9 | परिशिष्टम्-३ [पृष्ठ - १७७]

वाच्य-प्रकरणम् (वाच्य-परिवर्तनम्)

(कर्तरि, कर्मणि, भावे च प्रयोगः — तिङन्त-कृदन्तरूपैः सह नियम-सारणी)

१. वाच्य-स्वरूपं तस्य भेदाः च [पृष्ठ - १७७]

वाच्य-परिभाषा (Voice in Sanskrit):

"वाक्ये क्रियायाः मुख्यसम्बन्धः केन सह अस्ति — कर्त्रा सह, कर्मणा सह, भावमात्रेण वा सह इति ज्ञापनमेव 'वाच्यम्' कथ्यते।"

हिन्दी सरलार्थ: वाक्य में क्रिया का मुख्य रूप से कर्ता, कर्म या भाव के अनुसार प्रयुक्त होना ही 'वाच्य' (प्रयोग) कहलाता है। यह तीन प्रकार का होता है।

वाच्य-नाम	कर्ता (विभक्तिः)	कर्म (विभक्तिः)	क्रियापद-नियमः	उदाहरणम्
१. कर्तृवाच्यम् (कर्तरि)	प्रथमा	द्वितीया	कर्तृपदानुसारिणी (परस्मै./आत्मने.)	बालकः श्लोकं पठति।
२. कर्मवाच्यम् (कर्मणि)	तृतीया	प्रथमा	कर्मपदानुसारिणी (यक् + आत्मनेपदम्)	बालकेन श्लोकः पठ्यते।
३. भाववाच्यम् (भावे)	तृतीया	कर्म न भवति (अकर्मकधातुः)	नित्यं प्रथमपुरुष-एकवचनम्	बालकैः हस्यते / क्रीड्यते।

२. कर्तृ-कर्मवाच्ययोः नियमाः रूपान्तरणं च [पृष्ठ - १७७-१८०]

कर्मवाच्य-निर्माण-प्रक्रिया (यक्-प्रत्यय-विधानम्):

• यक्-संयोजनम्: धातु के बाद 'य' जुड़ता है तथा आत्मनेपद के प्रत्यय (ते, इते, न्ते आदि) लगते हैं। यथा — पठ् + य + ते = पठ्यते; गम् + य + ते = गम्यते।
• स्वर-परिवर्तनम्: पा → पीयते, दा → दीयते, नी → नीयते, कृ → क्रियते, श्रु → श्रूयते, ज्ञा → ज्ञायते, दृश् → दृश्यते।
• वचन-व्यवस्था: कर्म के एकवचन होने पर क्रिया एकवचन में, द्विवचन होने पर द्विवचन में तथा बहुवचन होने पर बहुवचन में होती है (यथा— फलानि खाद्यन्ते, श्लोकाः लिख्यन्ते)।

३. भाववाच्य-नियमः (अकर्मकधातु-प्रयोगः) [पृष्ठ - १८१-१८३]

भाववाच्य-लक्षणम्: "भावप्रधानः प्रयोगः भावे प्रयोगः।" केवल अकर्मक धातुओं (हस्, क्रीड्, पत्, स्था, जागृ, शी आदि) से ही भाववाच्य बनता है। इसमें कर्म नहीं होता।

मुख्य नियम: भाववाच्य में क्रियापद सर्वदा प्रथमपुरुष-एकवचन में ही रहता है, कर्ता चाहे एकवचन हो या बहुवचन।
यथा: ते हसन्ति → तैः हस्यते | बालिकाः प्रयतन्ते → बालिकाभिः प्रयत्यते | शिशुः शेते → शिशुना शय्यते।

💡 विशेष टिप्पणी: भूतकाले विधिलिङि च कृदन्तरूपैः वाच्यव्यवस्था [पृष्ठ - १८०-१८३]

१. भूतकाले (क्त / क्तवतु):
• कर्तरि प्रयोगे: 'क्तवतु' प्रत्यय (यथा— बालकः श्लोकं पठितवान्, बालिकाः गतवत्यः)।
• कर्मणि प्रयोगे: 'क्त' प्रत्यय कर्म के लिंग व वचनानुसार (यथा— बालकेन श्लोकः पठितः, राधया पूजा कृता)।
• भावे प्रयोगे: 'क्त' प्रत्यय नित्य नपुंसकलिंग एकवचन में (यथा— तैः हसितम्, शिशुना शयितम्)।

२. प्रेरणार्थे / विधिलिङि (तव्यत् / अनीयर्):
• कर्मणि: कर्मानुसार (यथा— छात्रैः स्वाध्यायः कर्तव्यः / करणीयः)।
• भावे: नित्य नपुंसकलिंग एकवचन में (यथा— नर्तकैः नर्तितव्यम् / नर्तनीयम्, शुनकेन धावितव्यम्)।

४. वाच्य-परिवर्तनस्य प्रमुख-रूपाणि उदाहरणानि च [पृष्ठ - १७९-१८३]

(क) लट्-लकारे (वर्तमानकाले) कर्तृ-कर्म-परिवर्तनम् [पृष्ठ - १८०]

बालकः श्लोकं पठति → बालकेन श्लोकः पठ्यते

सा कवितां लिखति → तया कविता लिख्यते

सुनीता फलानि खादति → सुनीतया फलानि खाद्यन्ते

अहम् इक्षुरसं पिबामि → मया इक्षुरसः पीयते

आरक्षकाः चोरान् नयन्ति → आरक्षकैः चोराः नीयन्ते

मित्राणि चलच्चित्रं पश्यन्ति → मित्रैः चलच्चित्रं दृश्यते

(ख) भूतकाले क्तवतु (कर्तरि) → क्त (कर्मणि) परिवर्तनम् [पृष्ठ - १८०-१८१]

बालकः श्लोकं पठितवान् → बालकेन श्लोकः पठितः

सा कवितां लिखितवती → तया कविता लिखिता

सुनीता फलानि खादितवती → सुनीतया फलानि खादितानि

राधा पूजां कृतवती → राधया पूजा कृता

(ग) अकर्मक-धातूनां भाववाच्य-रूपाणि [पृष्ठ - १८२-१८३]

वाहनानि मार्गे तिष्ठन्ति → वाहनैः मार्गे स्थीयते

सा उत्तिष्ठति → तया उत्थीयते

वृद्धः आसने उपविशति → वृद्धेन आसने उपविश्यते

नर्तकाः नृत्यन्ति → नर्तकैः नर्त्यते (नृत्यते)

५. व्याकरणिक-घटकाः (सारण्यः)

(क) कठिन-शब्दार्थ-सारणी [पृष्ठ - १७७-१८३]

क्र.सं.	कठिन शब्द	संस्कृत व्याख्या	हिन्दी अर्थ	English Meaning
१	वाच्यम्	वचनस्य / कथनस्य प्रकारः	कहने की विधि (वाच्य / Voice)	Voice in Grammar
२	अकर्मकधातुः	कर्मरहितः धातुः	जिस धातु में कर्म न हो	Intransitive Verb
३	सकर्मकधातुः	कर्मसहितः धातुः	जिस धातु में कर्म की अपेक्षा हो	Transitive Verb
४	यक्-प्रत्ययः	कर्मणि-भावे च विधीयमानः प्रत्ययः	कर्म और भाव में लगने वाला 'य'	Passive marker suffix 'yak'

(ख) पाठगत क्रियापद-सारणी (कर्तरि-कर्मणि रूपाणि) [पृष्ठ - १७९]

क्र.सं.	कर्तरि रूपम्	कर्मणि/भावे रूपम्	मूल धातु	हिन्दी अर्थ
१	पठति	पठ्यते	पठ् (व्यक्तायां वाचि)	पढ़ता है / पढ़ा जाता है
२	पिबति	पीयते	पा (पाने)	पीता है / पिया जाता है
३	करोति	क्रियते	कृ (करणे)	करता है / किया जाता है
४	पश्यति	दृश्यते	दृश् (प्रेक्षणे)	देखता है / देखा जाता है
५	शृणोति	श्रूयते	श्रु (श्रवणे)	सुनता है / सुना जाता है

(ग) अव्यय-उपसर्ग-प्रत्यय-सारणी

घटक-प्रकारः	पदम्	संरचना / विवरणम्	अर्थः
कृदन्तः (कर्तरि)	पठितवान् / लिखितवती	पठ् / लिख् + क्तवतु	पढ़ा / लिखी (भूतकालः)
कृदन्तः (कर्मणि)	पठितः / खादितानि	पठ् / खाद् + क्त	पढ़ा गया / खाए गए
कृदन्तः (योग्यतार्थे)	गन्तव्यः / करणीयः	गम् + तव्यत् / कृ + अनीयर्	जाना चाहिए / करना चाहिए
उपसर्गयुक्तपदम्	उपविशति / उत्तिष्ठति	उप + विश् / उद् + स्था	बैठता है / उठता है

(घ) पाणिनीय / पाठगत सन्धि-सारणी

क्र.सं.	सन्धि-पदम्	विच्छेदः	सन्धि-नाम (नियमः)
१	इत्यपि	इति + अपि	यण् स्वरसन्धिः (इको यणचि)
२	कोऽपि	कः + अपि	उत्व-विसर्गसन्धिः / पूर्वरूपम्
३	पूर्वोत्‍ताः	पूर्व + उक्ताः	गुण स्वरसन्धिः (आद्गुणः)
४	इक्षुरसः	इक्षु + रसः	विसर्गलोपः / व्यञ्जनसन्धिः

👉 अगला भाग:

परिशिष्टम्-४- शब्दरूपाणि अध्ययन हेतु यहाँ क्लिक करें: