कक्षा-9 | परिशिष्टम्-05

कक्षा-9 | परिशिष्टम्-५ [पृष्ठ - १९९]

धातुरूपाणि (क्रियापद-प्रकरणम्)

(परस्मैपदि-आत्मनेपदि-णिजन्त-विशिष्टधातूनां पञ्चसु लकारेषु रूपाणि)

१. धातुरूप-परिचयः णिजन्तरूपाणि च (प्रेरणार्थे) [पृष्ठ - १९९]

तिङन्तरूप-व्यवस्था (Verbal Conjugations):

"क्रियायाः वाचकः धातुः। धातूनां रूपसाधनाय परस्मैपदिनः आत्मनेपदिनश्च प्रत्ययाः विधीयन्ते। यदा कर्ता स्वयं कार्यं न कृत्वा अन्यं प्रेरयति, तदा 'णिच्' (इ) प्रत्ययः भवति।"

हिन्दी सरलार्थ: क्रिया के मूल रूप को धातु कहते हैं। धातु दो प्रकार की होती हैं — परस्मैपदी और आत्मनेपदी। जब कर्ता किसी कार्य को स्वयं न करके दूसरों से करवाता है (प्रेरणार्थक क्रिया), तब धातु में णिच्-प्रत्यय लगता है[cite: 9] (यथा— पठति = पढ़ता है → पाठयति = पढ़ाता है[cite: 9])।

'पठ्' धातोः सामान्यरूपं तथा णिजन्त-प्रेरणार्थकरूपम् (लट्-लकारे) [पृष्ठ - १९९]

पुरुषः	पठ्-धातुः (सामान्यः)	पठ् + णिच् (पाठि) प्रेरणार्थे	हिन्दी अर्थः
प्रथमपुरुषः	पठति / पठतः / पठन्ति	पाठयति / पाठयतः / पाठयन्ति	पढ़ाता है / पढ़ाते हैं
मध्यमपुरुषः	पठसि / पठथः / पठथ	पाठयसि / पाठयथः / पाठयथ	तुम पढ़ाते हो
उत्तमपुरुषः	पठामि / पठावः / पठामः	पाठयामि / पाठयावः / पाठयामः	मैं पढ़ाता हूँ / हम पढ़ाते हैं

एवमेव अन्ये णिजन्ताः: लिख् → लेखयति, खाद् → खादयति, हस् → हासयति, चल् → चालयति, गम् → गमयति, भुज् → भोजयति, दा → दापयति, श्रु → श्रावयति, ज्ञा → ज्ञापयति[cite: 9]।

२. परस्मैपदि-धातूनां पञ्चसु लकारेषु रूपाणि ('पठ्' धातुः) [पृष्ठ - १९९-२००]

(१) 'पठ्' धातुः — लट्-लकारः (वर्तमानकालः) [पृष्ठ - १९९]

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	पठति	पठतः	पठन्ति
मध्यमपुरुषः	पठसि	पठथः	पठथ
उत्तमपुरुषः	पठामि	पठावः	पठामः

(२) 'पठ्' धातुः — लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः) [पृष्ठ - २००]

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	पठिष्यति	पठिष्यतः	पठिष्यन्ति
मध्यमपुरुषः	पठिष्यसि	पठिष्यथः	पठिष्यथ
उत्तमपुरुषः	पठिष्यामि	पठिष्यावः	पठिष्यामः

(३) 'पठ्' धातुः — लङ्-लकारः (भूतकालः) [पृष्ठ - २००]

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	अपठत्	अपठताम्	अपठन्
मध्यमपुरुषः	अपठः	अपठतम्	अपठत
उत्तमपुरुषः	अपठम्	अपठाव	अपठाम

(४) 'पठ्' धातुः — लोट्-लकारः (आज्ञार्थकः) [पृष्ठ - २००]

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	पठतु / पठतात्	पठताम्	पठन्तु
मध्यमपुरुषः	पठ / पठतात्	पठतम्	पठत
उत्तमपुरुषः	पठानि	पठाव	पठाम

(५) 'पठ्' धातुः — विधिलिङ्-लकारः (चाहिए अर्थे) [पृष्ठ - २००]

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	पठेत्	पठेताम्	पठेयुः
मध्यमपुरुषः	पठेः	पठेतम्	पठेत
उत्तमपुरुषः	पठेयम्	पठेव	पठेम

३. आत्मनेपदि-धातूनां पञ्चसु लकारेषु रूपाणि ('वृध्' एवं 'लभ्' धातुः) [पृष्ठ - २०१-२०३]

आत्मनेपद वाक्य-प्रयोग उदाहरणम् (वृध् धातुः - लट्-लकारे) [पृष्ठ - २०१]:
• प्रथमपुरुषः: वृक्षः वर्धते। / वृक्षौ वर्धेते। / वृक्षाः वर्धन्ते।[cite: 9]
• मध्यमपुरुषः: त्वं वर्धसे। / युवां वर्धेथे। / यूयं वर्धध्वे।[cite: 9]
• उत्तमपुरुषः: अहं वर्धे। / आवां वर्धावहे। / वयं वर्धामहे।[cite: 9]

(१) लट्-लकारः (वर्तमानकालः) — 'वृध्' एवं 'लभ्' धातुः [पृष्ठ - २०१]

पुरुषः	'वृध्' (एक / द्वि / बहु)	'लभ्' (एक / द्वि / बहु)
प्रथमपुरुषः	वर्धते / वर्धेते / वर्धन्ते	लभते / लभेते / लभन्ते
मध्यमपुरुषः	वर्धसे / वर्धेथे / वर्धध्वे	लभसे / लभेथे / लभध्वे
उत्तमपुरुषः	वर्धे / वर्धावहे / वर्धामहे	लभे / लभावहे / लभामहे

(२) लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः) — 'वृध्' एवं 'लभ्' धातुः [पृष्ठ - २०१-२०२]

पुरुषः	'वृध्' (एक / द्वि / बहु)	'लभ्' (एक / द्वि / बहु)
प्रथमपुरुषः	वर्धिष्यते / वर्धिष्येते / वर्धिष्यन्ते	लप्स्यते / लप्स्येते / लप्स्यन्ते
मध्यमपुरुषः	वर्धिष्यसे / वर्धिष्येथे / वर्धिष्यध्वे	लप्स्यसे / लप्स्येथे / लप्स्यध्वे
उत्तमपुरुषः	वर्धिष्ये / वर्धिष्यावहे / वर्धिष्यामहे	लप्स्ये / लप्स्यावहे / लप्स्यामहे

(३) लङ्-लकारः (भूतकालः) — 'वृध्' एवं 'लभ्' धातुः [पृष्ठ - २०२]

पुरुषः	'वृध्' (एक / द्वि / बहु)	'लभ्' (एक / द्वि / बहु)
प्रथमपुरुषः	अवर्धत / अवर्धेताम् / अवर्धन्त	अलभत / अलभेताम् / अलभन्त
मध्यमपुरुषः	अवर्धथाः / अवर्धेथाम् / अवर्धध्वम्	अलभथाः / अलभेथाम् / अलभध्वम्
उत्तमपुरुषः	अवर्धे / अवर्धावहि / अवर्धामहि	अलभे / अलभावहि / अलभामहि

(४) लोट्-लकारः (आज्ञार्थकः) — 'वृध्' एवं 'लभ्' धातुः [पृष्ठ - २०३]

पुरुषः	'वृध्' (एक / द्वि / बहु)	'लभ्' (एक / द्वि / बहु)
प्रथमपुरुषः	वर्धताम् / वर्धेताम् / वर्धन्ताम्	लभताम् / लभेताम् / लभन्ताम्
मध्यमपुरुषः	वर्धस्व / वर्धेथाम् / वर्धध्वम्	लभस्व / लभेथाम् / लभध्वम्
उत्तमपुरुषः	वर्धै / वर्धावहै / वर्धामहै	लभै / लभावहै / लभामहै

(५) विधिलिङ्-लकारः (चाहिए अर्थे) — 'वृध्' एवं 'लभ्' धातुः [पृष्ठ - २०३]

पुरुषः	'वृध्' (एक / द्वि / बहु)	'लभ्' (एक / द्वि / बहु)
प्रथमपुरुषः	वर्धेत / वर्धेयाताम् / वर्धेरन्	लभेत / लभेयाताम् / लभेरन्
मध्यमपुरुषः	वर्धेथाः / वर्धेयाथाम् / वर्धेध्वम्	लभेथाः / लभेयाथाम् / लभेध्वम्
उत्तमपुरुषः	वर्धेय / वर्धेवहि / वर्धेमहि	लभेय / लभेवहि / लभेमहि

४. विशिष्ट-आत्मनेपदि-धातुरूप-प्रकरणम् ('शीङ्' एवं 'भुज्') [पृष्ठ - २०४-२०६]

(१) 'शीङ्' धातुः (सोना/शयन करना) — पञ्चसु लकारेषु रूपाणि [पृष्ठ - २०४-२०५]

लकारः	प्रथमपुरुषः (एक/द्वि/बहु)	मध्यमपुरुषः (एक/द्वि/बहु)	उत्तमपुरुषः (एक/द्वि/बहु)
लट् (वर्तमान)	शेते / शयाते / शेरते	शेषे / शयाथे / शेध्वे	शये / शेवहे / शेमहे
लृट् (भविष्यत्)	शयिष्यते / शयिष्येते / शयिष्यन्ते	शयिष्यसे / शयिष्येथे / शयिष्यध्वे	शयिष्ये / शयिष्यावहे / शयिष्यामहे
लङ् (भूत)	अशेत / अशयाताम् / अशेरत	अशेथाः / अशयाथाम् / अशेध्वम्	अशयि / अशेवहि / अशेमहि
लोट् (आज्ञार्थक)	शेताम् / शयाताम् / शेरताम्	शेष्व / शयाथाम् / शेध्वम्	शयै / शयावहै / शयामहै
विधिलिङ्	शयीत / शयीयाताम् / शयीरन्	शयीथाः / शयीयाथाम् / शयीध्वम्	शयीय / शयीवहि / शयीमहि

(२) 'भुज्' धातुः (खाना/भोजन करना) — पञ्चसु लकारेषु रूपाणि [पृष्ठ - २०५-२०६]

लकारः	प्रथमपुरुषः (एक/द्वि/बहु)	मध्यमपुरुषः (एक/द्वि/बहु)	उत्तमपुरुषः (एक/द्वि/बहु)
लट् (वर्तमान)	भुङ्क्ते / भुञ्जाते / भुञ्जते	भुङ्क्षे / भुञ्जाथे / भुङ्ग्ध्वे	भुञ्जे / भुञ्ज्वहे / भुञ्ज्महे
लृट् (भविष्यत्)	भोक्ष्यते / भोक्ष्येते / भोक्ष्यन्ते	भोक्ष्यसे / भोक्ष्येथे / भोक्ष्यध्वे	भोक्ष्ये / भोक्ष्यावहे / भोक्ष्यामहे
लङ् (भूत)	अभुङ्क्त / अभुञ्जाताम् / अभुञ्जत	अभुङ्क्थाः / अभुञ्जाथाम् / अभुङ्ग्ध्वम्	अभुञ्जि / अभुञ्ज्वहि / अभुञ्ज्महि
लोट् (आज्ञार्थक)	भुङ्क्ताम् / भुञ्जाताम् / भुञ्जताम्	भुङ्क्ष्व / भुञ्जाथाम् / भुङ्ग्ध्वम्	भुनजै / भुनजावहै / भुनजामहै
विधिलिङ्	भुञ्जीत / भुञ्जीयाताम् / भुञ्जीरन्	भुञ्जीथाः / भुञ्जीयाथाम् / भुञ्जीध्वम्	भुञ्जीय / भुञ्जीवहि / भुञ्जीमहि

💡 विशेष टिप्पणी: आत्मनेपदि-धातूनां स्मरणोपायाः

• समान धातु-रूपाणि: भाषते, वर्तते, कम्पते, स्पर्धते, सेवते, स्पन्दते, यतते, रोचते, मोदते, वन्दते, रमते, शोभते, सहते, शिक्षते आदि सभी धातुओं के रूप 'वृध्' व 'लभ्' के समान ही चलते हैं[cite: 9]।
• लृट् लकार परिवर्तन: 'लभ्' धातु का लृट् में 'लप्स्यते' तथा 'भुज्' का 'भोक्ष्यते' रूप बनता है[cite: 9]।

५. व्याकरणिक-घटकाः (सारण्यः)

(क) कठिन-शब्दार्थ-सारणी

क्र.सं.	धातुपदम्	संस्कृत व्याख्या	हिन्दी अर्थ	English Meaning
१	णिजन्तः	प्रेरणार्थकः प्रत्ययः	प्रेरणार्थक क्रिया (करवाना)	Causative verb form
२	शेते	शयनं करोति / सुप्तो भवति	सोता है	Sleeps / Lies down
३	भुङ्क्ते	भोजनं करोति / अत्ति	खाता है / भोजन करता है	Eats / Consumes
४	एधते	वृद्धिं प्राप्नोति	बढ़ता है / समृद्ध होता है	Prospers / Grows

(ख) पाठगत क्रियापद-सारणी

क्र.सं.	क्रियापदम्	मूल धातु	लकार-पुरुष-वचन	हिन्दी अर्थ
१	पाठयति	पठ् + णिच्	लट्. प्र.पु. एकवचनम्	पढ़ाता है
२	वर्धिष्यते	वृध् (आत्मने.)	लृट्. प्र.पु. एकवचनम्	बढ़ेगा
३	अलभन्त	लभ् (आत्मने.)	लङ्. प्र.पु. बहुवचनम्	प्राप्त किया (सबने)
४	शेरताम्	शीङ् (आत्मने.)	लोट्. प्र.पु. बहुवचनम्	सोएँ (वे सब)

(ग) अव्यय-उपसर्ग-प्रत्यय-सारणी

घटक-प्रकारः	पदम्	संरचना / विवरणम्	अर्थः
प्रत्ययः	णिच्	प्रेरणार्थक-प्रत्ययः (इ)	प्रेरणा अर्थ में
अव्ययम्	एवमेव	एवम् + एव	इसी प्रकार ही
अव्ययम्	चेत्यादयः	च + इति + आदयः	इत्यादि और भी

(घ) पाणिनीय / पाठगत सन्धि-सारणी

क्र.सं.	सन्धि-पदम्	विच्छेदः	सन्धि-नाम (नियमः)
१	चेत्यादयः	च + इति + आदयः	गुण-सन्धिः + यण्-स्वरसन्धिः
२	एवमेव	एवम् + एव	व्यञ्जन-संयोगः
३	भोक्ष्यते	भुज् + स्यते	गुणः + कुत्वम् + षत्वम्

👉 कक्षा-९ संस्कृत समग्र-पाठ्यक्रम एवं अभ्यास-सामग्री अध्ययनार्थम् अत्र क्लिक् कुर्वन्तु:

ब्लॉग मुख्यपृष्ठम् ➔