महामृत्युञ्जय मन्त्र

header ads

कक्षा-6 | पाठ-07

सप्तमः पाठः

शूराः वयं धीराः वयम्

(हम शूरवीर हैं, हम धैर्यवान हैं - देशभक्ति एवं राष्ट्रप्रेमाधारितं गीतम्)

📚 पाठ्यपुस्तक पृष्ठ संख्या: [पृष्ठ - ७८ से ८८]

1. पाठ परिचय (Introduction) [पृष्ठ - ७८]

अयं पाठः देशप्रेम्णा शौर्येण च परिपूर्णं सुन्दरं संस्कृतगीतमस्ति। अस्य गीतस्य रचयिता सुप्रसिद्धः आधुनिककविः डॉ. श्रीधर भास्कर वर्णेकर महोदयः अस्ति। अस्मिन् गीते भारतीयानां शौर्यं, धैर्यं, परोपकारवृत्तिः, निस्वार्थता च वर्णिता सन्ति।

(यह पाठ देशभक्ति और शौर्य से परिपूर्ण एक सुंदर संस्कृत गीत है। इस गीत के रचयिता सुप्रसिद्ध आधुनिक कवि डॉ. श्रीधर भास्कर वर्णेकर जी हैं। इस गीत में भारतीयों के शौर्य, धैर्य, परोपकार की भावना और निस्वार्थ सेवा भाव का सजीव चित्रण किया गया है।)

2. कक्षा-संवादः (Classroom Dialogue) [पृष्ठ - ७८]

छात्रः: श्रीमन् ! अहम् अद्य 'शूरा वयं धीरा वयम्' इति गीतं श्रुतवान्।
छात्र: महोदय! मैंने आज 'शूरा वयं धीरा वयम्' यह गीत सुना।
अन्यः छात्रः: श्रीमन् ! अहमपि एतत् गीतं श्रुतवान्। सुन्दरं गीतम् अस्ति।
अन्य छात्र: महोदय! मैंने भी यह गीत सुना है। यह बहुत सुंदर गीत है।
शिक्षकः: अस्तु ! शोभनम्। छात्राः ! "शूरा वयं धीरा वयम्" अत्र 'वयम्' इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः अस्ति इति चिन्तयामि।
शिक्षक: ठीक है! बहुत अच्छा। छात्रों! "शूरा वयं धीरा वयम्" यहाँ 'वयम्' (हम) शब्द किसके लिए प्रयोग किया गया है, सोचिए?
छात्राः: 'वयम्' इति शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति। श्रीमन् ! वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः।
छात्र: 'वयम्' शब्द भारतीयों के लिए है। महोदय! हम सब भारतीय शूरवीर और वीर हैं।
शिक्षकः: सत्यम्। वयं भारतीयाः शूराः वीराः च। एतत् एव सस्वरं मिलित्वा गायामः।
शिक्षक: सत्य है। हम सब भारतीय शूरवीर और वीर हैं। आइए, मिलकर इसे सस्वर गाते हैं।

🌿 मूलपाठः एवं भावार्थः (Song Verses & Meaning) [पृष्ठ - ७८, ७९, ८०]

शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम् ।
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् ॥१॥ (शूरा वयम्...)

हिंदी भावार्थ: हम अत्यधिक पराक्रमी, धैर्यवान और वीर हैं। हम अत्यंत गुणवान, बलवान और सदा विजय के मार्ग पर आगे बढ़ने वाले हैं।


दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम् ।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥२॥ (शूरा वयम्...)

हिंदी भावार्थ: हम दृढ़ मन वाले, लोभ-लालच से रहित और निरंतर साहसी हैं। हम निश्चित रूप से जनता की सेवा करने वाले, संवेदनशीलता से युक्त और सभी का शुभ सोचने वाले हैं।


धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये ।
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥३॥ (शूरा वयम्...)

हिंदी भावार्थ: हमारे हृदय में धन की लालसा, सांसारिक सुखों की इच्छा और छल-कपट की भावना नहीं है। हम ऊर्जावान, तेजस्वी और विजय प्राप्त करने में अत्यंत दृढ़निश्चयी हैं।


गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला ।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥४॥ (शूरा वयम्...)

हिंदी भावार्थ: हम सभी बालक भयमुक्त, नीति का पालन करने वाले और दृढ़ शक्ति वाले हैं। हम विजय की इच्छा रखने वाले होकर रणभूमि में जाते हैं।


जगदीश हे ! परमेश हे ! सकलेश हे ! भगवन् ।
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ॥५॥ (शूरा वयम्...)

हिंदी भावार्थ: हे जगदीश्वर! हे परमेश्वर! हे समस्त जगत के स्वामी भगवान! हे परमात्मा! आप हमें परम उज्ज्वल और मंगलकारी विजय प्रदान कीजिए।

💡 विशेष टिप्पणी एवं सांस्कृतिक बोध [पृष्ठ - ८५, ८7, ८८]:

  • रचनाकार परिचय: इस गीत के रचयिता डॉ. श्रीधर भास्कर वर्णेकर (नागपुर, महाराष्ट्र) हैं, जो संस्कृत के प्रकांड विद्वान हैं तथा जिन्हें भारत सरकार द्वारा राष्ट्रपति पुरस्कार से भी सम्मानित किया गया है।
  • राष्ट्रनायक एवं महापुरुष संदर्भ: पाठ में हमारे राष्ट्र के महान गौरवपुंजों - जैसे आदिशंकराचार्य, छत्रपति शिवाजी महाराज, स्वामी दयानंद सरस्वती, पंडित मदन मोहन मालवीय, रानी लक्ष्मीबाई, स्वामी विवेकानंद, महर्षि अरविंद, सुभाष चंद्र बोस और डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम का स्मरण किया गया है।
  • मातृशक्ति स्तोत्रम् (पृष्ठ - ८८): पाठ के अंत में भारत की महान नारियों (अरुंधती, अनसूया, सावित्री, सीता, द्रौपदी, गार्गी, मीराबाई, रानी दुर्गावती, अहिल्याबाई, चन्नम्मा) को वंदन किया गया है।

3. क्रमवार अभ्यास कार्य (Step-by-Step Exercises) [पृष्ठ - ८३, ८४, ८५]

अभ्यास २: एकपदेन उत्तरत (एक शब्द में उत्तर दें) [पृष्ठ - ८३]

  1. (क) शूराः के?
    उत्तरम्: वयम् (भारतीयाः)
  2. (ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ?
    उत्तरम्: दृढमानसाः
  3. (ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ?
    उत्तरम्: शुभचिन्तकाः
  4. (घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ?
    उत्तरम्: विजये
  5. (ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ?
    उत्तरम्: समराङ्गणम्

अभ्यास ४: सुमेलितं कुरुत (सही जोड़ियाँ मिलाएँ) [पृष्ठ - ८३]

प्रथम भाग (अ) सही मेल (ब)
(क) गतभीतयो धृतनीतयोदृढशक्तयो निखिलाः
(ख) यामो वयं समराङ्गणंविजयार्थिनो बालाः
(ग) जगदीश हे ! परमेश हे !सकलेश हे भगवन् !
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलंनो देहि परमात्मन् !
(ङ) जनसेवका अतिभावुकाःशुभचिन्तका नियतम्
(च) ऊर्जस्वला वर्चस्वलाअतिनिश्चला विजये

अभ्यास ५: वचनपरिवर्तनं कुरुत (वचन बदलें) [पृष्ठ - ८४]

एकवचनम् बहुवचनम्
धीरःधीराः
वीरःवीराः
जनसेवकःजनसेवकाः
धनकामनाधनकामनाः
निखिलःनिखिलाः
बालःबालाः

अभ्यास ७: समुचित-सर्वनामपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत [पृष्ठ - ८५]

  • (क) अस्मद्, प्रथमा, एकवचनम् ➔ अहम्
  • (ख) युष्मद्, प्रथमा, द्विवचनम् ➔ युवाम्
  • (ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम् ➔ ते
  • (घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम् ➔ एतानि
  • (ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम् ➔ एषा
  • (च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, द्विवचनम् ➔ ते

4. व्याकरणिक घटकाः (Grammar Tables)

(i) क्रियापद सारणी (Verbs Table)

क्र.सं. क्रियापद मूल धातु लकार-पुरुष-वचन हिंदी अर्थ
१स्मःअस्लट्, उत्तम, बहुवचनहम (सब) हैं
२यामो (यामः)यालट्, उत्तम, बहुवचनजाते हैं
३गायामःगै (गा)लट्, उत्तम, बहुवचनगाते हैं
४देहिदालोट्, मध्यम, एकवचनदीजिए / दो

(ii) कठिन शब्दार्थ सारणी (Vocabulary Table) [पृष्ठ - ८०, ८१]

क्र.सं. कठिन शब्द संस्कृत व्याख्या हिंदी अर्थ अंग्रेजी अर्थ
१दृढमानसाःदृढचित्ताःदृढ़ मन वालेDetermined
२गतलालसाःलोभरहिताःलोभ से रहितWithout greed
३गतभीतयःभीतिरहिताःभयरहितFearless
४समराङ्गणम्युद्धक्षेत्रम्युद्ध का मैदानBattlefield

(iii) अव्यय, उपसर्ग एवं प्रत्यय सारणी

प्रकार पद (Word) संरचना/विवरण अर्थ
अव्यय पदसुतराम्, नितराम्, नियतम्, न, सततम्अविकारी पदअत्यधिक, निश्चित रूप से, नहीं, निरंतर
उपसर्ग पदसकल, अतिभावुकसम् + कः, अति + भावुकसमस्त, अत्यधिक भावुक

(iv) पाणिनीय/पाठगत सन्धि सारणी (Sandhi Table)

क्र.सं. सन्धि पद विच्छेद (Breakup) सन्धि का नाम
१परमोज्ज्वलम्परम + उज्ज्वलम्गुण स्वर सन्धि
२सकलेशसकल + ईशगुण स्वर सन्धि
३विजयार्थिनःविजय + अर्थिनःदीर्घ स्वर सन्धि
४अहमपिअहम् + अपिसंयोग / व्यंजन सन्धि

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ