महामृत्युञ्जय मन्त्र

header ads

संस्कृत संख्यागणना

संस्कृत संख्यागणना

(१ से १००, जटिल संख्याएँ एवं अनन्त तक की गणना का सरल व वैज्ञानिक बोध)

👨‍🏫 शिक्षकः: नमो नमः मित्रो! क्या आप जानते हैं कि संस्कृत में गिनती (संख्यागणना) सीखना कितना आसान, वैज्ञानिक और मनोरंजक है?
👨‍🎓 छात्रः: नमो नमः गुरुजी! क्या सचमुच? हम बिना किसी शिक्षक की सहायता के भी 1 से 100 तक और अनंत तक की गिनती सीख सकते हैं?
👨‍🏫 शिक्षकः: बिल्कुल! आज हम आपस में बातचीत करते हुए ही पूरी गिनती सीख लेंगे। बस कुछ सरल नियम समझ लीजिए, फिर आप स्वयं ही बड़ी से बड़ी संख्या बना लेंगे।

(१) संस्कृत गिनती का पहला गुप्त रहस्य - लिंग भेद

💬 संवाद के माध्यम से नियम समझिए:

छात्रः - गुरुजी, संस्कृत गिनती का पहला नियम क्या है?
शिक्षकः - केवल 1 से 4 तक की संख्याओं में लिंग का ध्यान रखना होता है—अर्थात् पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग के लिए अलग शब्द होते हैं।

📌 (२) १ से ४ तक की संख्याएँ (त्रिषु लिङ्गेषु)

अंक पुंलिङ्ग (Masculine) स्त्रीलिङ्ग (Feminine) नपुंसकलिङ्ग (Neuter)
1 एकः (उदा. एकः बालकः) एका (उदा. एका बालिका) एकम् (उदा. एकं फलम्)
2 द्वौ (उदा. द्वौ बालकौ) द्वे (उदा. द्वे बालिके) द्वे (उदा. द्वे फले)
3 त्रयः (उदा. त्रयः बालकाः) तिस्रः (उदा. तिस्रः बालिकाः) त्रीणि (उदा. त्रीणि फलानि)
4 चत्वारः (उदा. चत्वारः बालकाः) चतस्रः (उदा. चतस्रः बालिकाः) चत्वारि (उदा. चत्वारि फलानि)
👨‍🎓 छात्रः - और गुरुजी, 5 से आगे क्या होता है? क्या वहाँ भी लिंग-भेद होता है?
👨‍🏫 शिक्षकः - नहीं! 5 से आगे का काम और भी आसान है। 5 से लेकर आगे की सभी संख्याएँ तीनों लिंगों में एक समान रहती हैं। आइए, 5 से 10 तक देख लेते हैं:
अंक संस्कृत शब्द उदाहरण (उदाहरणार्थ)
5पञ्चपञ्च पाण्डवाः / पञ्च अङ्गुल्यः
6षट्षट् ऋतवः / षट् रसाः
7सप्तसप्तर्षयः / सप्त वासराः
8अष्ट / अष्टौअष्टौ वसवः / अष्ट दिग्गजाः
9नवनव ग्रहाः
10दशदश अवताराः / दश दिशाः
👨‍🎓 छात्रः - वाह गुरुजी! अब 100 तक आसानी से कैसे पहुँचें?
👨‍🏫 शिक्षकः - बस केवल दहाई वाली संख्याएँ (दशक) याद कर लीजिए! जैसे—
दश (10), विंशतिः (20), त्रिंशत् (30), चत्वारिंशत् (40), पञ्चाशत् (50), षष्टिः (60), सप्ततिः (70), अशीतिः (80), नवतिः (90) और शतम् (100)।
👨‍🎓 छात्रः - अरे! यानी 20 अगर 'विंशतिः' है, तो 21 होगा 'एकविंशतिः' और 22 होगा 'द्वाविंशतिः'! यह तो सच में बहुत सरल है!

(४) १ से १०० तक संपूर्ण संस्कृत संख्या तालिका (1 to 100 Table)

अंक संस्कृत शब्द अंक संस्कृत शब्द
1एकम्51एकपञ्चाशत्
2द्वे52द्विपञ्चाशत् / द्वपञ्चाशत्
3त्रीणि53त्रिपञ्चाशत् / त्रयःपञ्चाशत्
4चत्वारि54चतुष्पञ्चाशत्
5पञ्च55पञ्चपञ्चाशत्
6षट्56षट्पञ्चाशत्
7सप्त57सप्तपञ्चाशत्
8अष्ट / अष्टौ58अष्टपञ्चाशत् / अष्टापञ्चाशत्
9नव59नवपञ्चाशत् / एकोनषष्टिः
10दश60षष्टिः
11एकादश61एकषष्टिः
12द्वादश62द्विषष्टिः / द्विषाष्टिः
13त्रयोदश63त्रिषष्टिः / त्रिःषष्टिः
14चतुर्दश64चतुःषष्टिः
15पञ्चदश65पञ्चषष्टिः
16षोडश66षट्षष्टिः
17सप्तदश67सप्तषष्टिः
18अष्टादश68अष्टषष्टिः / अष्टाषष्टिः
19नवदश / एकोनविंशतिः69नवषष्टिः / एकोनसप्ततिः
20विंशतिः70सप्ततिः
21एकविंशतिः71एकसप्ततिः
22द्वाविंशतिः72द्विसप्ततिः / द्वासप्ततिः
23त्रयोविंशतिः73त्रिसप्ततिः / त्रयःसप्ततिः
24चतुर्विंशतिः74चतुःसप्ततिः
25पञ्चविंशतिः75पञ्चसप्ततिः
26षड्विंशतिः76षट्सप्ततिः
27सप्तविंशतिः77सप्तसप्ततिः
28अष्टाविंशतिः78अष्टसप्ततिः / अष्टासप्ततिः
29नवविंशतिः / एकोनत्रिंशत्79नवसप्ततिः / एकोनाशीतिः
30त्रिंशत्80अशीतिः
31एकत्रिंशत्81एकाशीतिः
32द्वात्रिंशत्82द्व्यशीतिः
33त्रयस्त्रिंशत्83त्र्यशीतिः
34चतुस्त्रिंशत्84चतुरशीतिः
35पञ्चत्रिंशत्85पञ्चाशीतिः
36षट्त्रिंशत्86षडशीतिः
37सप्तत्रिंशत्87सप्ताशीतिः
38अष्टात्रिंशत्88अष्टाशीतिः
39नवत्रिंशत् / एकोनचत्वारिंशत्89नवाशीतिः / एकोननवतिः
40चत्वारिंशत्90नवतिः
41एकचत्वारिंशत्91एकनवतिः
42द्विचत्वारिंशत् / द्विपञ्चाशत्92द्विनवतिः / द्वानवतिः
43त्रिचत्वारिंशत् / त्रयश्चत्वारिंशत्93त्रिनवतिः / त्रयोनवतिः
44चतुश्चत्वारिंशत्94चतुर्नवतिः
45पञ्चचत्वारिंशत्95पञ्चनवतिः
46षट्चत्वारिंशत्96षण्णवतिः
47सप्तचत्वारिंशत्97सप्तनवतिः
48अष्टचत्वारिंशत् / अष्टाचत्वारिंशत्98अष्टनवतिः / अष्टानवतिः
49नवचत्वारिंशत् / एकोनपञ्चाशत्99नवनवतिः / एकोनशतम्
50पञ्चाशत्100शतम्
👨‍🎓 छात्रः - गुरुजी! 100 तक की गिनती के बाद यदि हमें 1947, 15,852 या 1,26,781 जैसी जटिल संख्याएँ लिखनी हों, तो क्या नियम है?
👨‍🏫 शिक्षकः - संस्कृत का मुख्य गणितीय नियम है—"संख्यानां वामतो गतिः" (अर्थात छोटी इकाई से बड़ी इकाई की ओर जाना)। इसमें बीच में 'अधिक' जोड़कर शब्द बनाए जाते हैं।

(५) जटिल संस्कृत संख्या-निर्माण तालिका (Complex Numbers)

संख्या (Number) इकाई से हज़ार तक विभाजन (Breakdown) संस्कृत रूप (Sanskrit Construction)
1,947 47 (सप्तचत्वारिंशत्) + 900 (नवशत) + 1000 (एकसहस्र) सप्तचत्वारिंशदधिकनवशताधिकैकसहस्रम्
15,852 52 (द्विपञ्चाशत्) + 800 (अष्टशत) + 15,000 (पञ्चदशसहस्र) द्विपञ्चाशदधिक्राष्टशताधिकपञ्चदशसहस्रम्
1,26,781 81 (एकाशीति) + 700 (सप्तशत) + 26,000 (षड्विंशतिसहस्र) + 1 लाख (एकलक्ष) एकाशीत्यधिकसप्तशताधिकषड्विंशतिसहस्राधिकैकलक्षम्
👨‍🎓 छात्रः - अहो अद्भुतम्! गुरुजी, क्या हमारे प्राचीन ऋषियों-गणितज्ञों ने 100 से आगे अरब, खरब और अनंत तक की संख्याओं के नाम भी रखे थे?
👨‍🏫 शिक्षकः - हाँ! हमारे वेदों और प्राचीन गणित ग्रंथों में 100 (शतम्) से लेकर महापरार्ध (1019) और अनंत (Infinity) तक की संख्याओं के सटीक नाम दिए गए हैं। आइए, इस अद्भुत तालिका को देखते हैं!

(६) १०० से अनन्त (Infinity) तक की महा-संकेत तालिका

वैदिक एवं प्राचीन संस्कृत गणितीय मान (102 से अनन्त):
क्र.सं. संख्या (Power of 10) संस्कृत नाम (Sanskrit Name) हिन्दी / आधुनिक मान
1100 (102)शतम्सौ (Hundred)
21,000 (103)सहस्रम्एक हज़ार (Thousand)
310,000 (104)अयुतम्दस हज़ार (Ten Thousand)
4100,000 (105)लक्षम्एक लाख (Lakh)
51,000,000 (106)नियुतम् / प्रयुतम्दस लाख / 1 मिलियन
610,000,000 (107)कोटिःएक करोड़ (Crore)
7100,000,000 (108)अर्बुदम्दस करोड़
81,000,000,000 (109)महार्बुदम्एक अरब (Billion)
91010खर्वम्दस अरब
101011महाखर्वम्एक खरब (100 Billion)
111012पद्मम्दस खरब / 1 ट्रिलियन
121013महापद्मम्एक नील (10 Trillion)
131014शङ्कुःदस नील
141015महाशङ्कुःएक पद्म (1 क्वाड्रिलियन)
151016अन्त्यम्दस पद्म
161017मध्यम्एक शंख (100 क्वाड्रिलियन)
171018परार्धम्दस शंख / 1 क्विंक्टिलियन
181019महापरार्धम्महापरार्ध (अगणित मान)
19∞ (Uncountable)अनन्तम् / असङ्ख्येयम्अनंत (Infinity)
👨‍🎓 छात्रः: धन्यवादः गुरुजी! आज मुझे बिना किसी कठिनाई के पूरी संस्कृत संख्यागणना समझ में आ गई।
👨‍🏫 शिक्षकः: उत्तमम्! अब आप स्वयं अभ्यास करें और दूसरों को भी यह सरल विद्या सिखाएँ। शुभमस्तु!🌸

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ