कक्षा-6 | पाठ-04

चतुर्थः पाठः

अहं च त्वं च

(कक्षा - ६ | संस्कृत 'दीपकम्' पुस्तक | पृष्ठ ४७ से ६० तक सम्पूर्ण व्याख्या एवं अभ्यास कार्य)

शिक्षकः - छात्राः! अद्य वयं 'अस्मद्' (अहम्, आवाम्, वयम्) तथा 'युष्मद्' (त्वम्, युवाम्, यूयम्) सर्वनाम-शब्दानां प्रयोगं पठामः।

शिक्षक - छात्रों! आज हम 'अस्मद्' (मैं, हम दोनों, हम सब) तथा 'युष्मद्' (तुम, तुम दोनों, तुम सब) सर्वनाम शब्दों का प्रयोग सीखेंगे।

छात्रा - श्रीमन्! एतेषां प्रयोगः कस्मिन् पुरुषे भवति?

छात्रा - श्रीमान्! इनका प्रयोग किस पुरुष में होता है?

शिक्षकः - 'अस्मद्' (अहम्...) उत्तमपुरुषे तथा 'युष्मद्' (त्वम्...) मध्यमपुरुषे प्रयुज्यते। एतौ सर्वनाम-शब्दौ त्रिषु लिङ्गेषु समानौ भवतः।

शिक्षक - 'अस्मद्' का प्रयोग उत्तम पुरुष में और 'युष्मद्' का प्रयोग मध्यम पुरुष में होता है। ये दोनों सर्वनाम तीनों लिंगों में एक समान रहते हैं।

(१) उत्तमपुरुषः मध्यमपुरुषश्च - नियम एवं परिचयः - [पृष्ठ - ४७-५२, ५९]

• १. उत्तमपुरुषः (अस्मद् - वक्ता/Speaker):
  • एकवचनम्: अहम् (मैं) + अस्मि / पठामि (उदा. अहम् छात्रः अस्मि।)
  • द्विवचनम्: आवाम् (हम दोनों) + स्वः / पठावः (उदा. आवाम् गायकौ स्वः।)
  • बहुवचनम्: वयम् (हम सब) + स्मः / पठामः (उदा. वयम् सैनिकाः स्मः।)
• २. मध्यमपुरुषः (युष्मद् - श्रोता/Listener):
  • एकवचनम्: त्वम् (तुम) + असि / पठसि (उदा. त्वम् चित्रकारः असि।)
  • द्विवचनम्: युवाम् (तुम दोनों) + स्थः / पठथः (उदा. युवाम् गायिके स्थः।)
  • बहुवचनम्: यूयम् (तुम सब) + स्थ / पठथ (उदा. यूयम् शिक्षकाः स्थ।)
• ३. अनुस्वारस्य लेखननियमः [पृष्ठ - ५२]:
  व्यंजन वर्ण से पहले पद के अंत में स्थित 'म्' के स्थान पर 'अनुस्वार' (ँ/ं) लिखा जाता है। स्वर वर्ण से पहले 'म्' अपने मूल रूप में ही रहता है।
  उदा. पुस्तकं नास्ति (व्यंजन 'न' से पूर्व), पुस्तकम् अस्ति (स्वर 'अ' से पूर्व)।

(२) पुरुष-सर्वनाम-क्रिया मेलन सारणी - [पृष्ठ - ५९]

संस्कृत व्याकरण के तीनों पुरुषों में सर्वनाम एवं अस/गम् धातुओं के कर्तृ-क्रिया सम्बन्ध की तालिका:

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्	धातु-रूपम् (उदा. 'अस्' व 'गम्')
प्रथमपुरुषः	सः / सा / भवान् / भवती	तौ / ते / भवन्तौ / भवत्यौ	ते / ताः / भवन्तः / भवत्यः	अस्ति - स्तः - सन्ति / गच्छति - गच्छतः - गच्छन्ति
मध्यमपुरुषः	त्वम्	युवाम्	यूयम्	असि - स्थः - स्थ / गच्छसि - गच्छथः - गच्छथ
उत्तमपुरुषः	अहम्	आवाम्	वयम्	अस्मि - स्वः - स्मः / गच्छामि - गच्छावः - गच्छामः

✨ रचनात्मक बोध: श्लोकः एवं संस्कृत-गानम् - [पृष्ठ - ५३, ५९]

१. ईश्वर-प्रार्थना श्लोकः [पृष्ठ - ५३]:
"त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥"
अर्थ: हे देवों के देव! आप ही मेरी माता हैं, आप ही पिता हैं। आप ही मेरे बंधु हैं और आप ही मित्र हैं। आप ही विद्या हैं, आप ही मेरा धन हैं, आप ही मेरा सब कुछ हैं।

२. संस्कृत-गानम् [पृष्ठ - ५९]:
"अहं पठामि संस्कृतम्, अहं वदामि संस्कृतम् । अहं लिखामि संस्कृतम्, सदैव सुन्दराक्षरम् ॥
अहं स्मरामि मातरम्, अहं भजामि मातरम् । अहं नमामि मातरम्, सदैव भक्तिपूर्वकम् ॥"

📝 क्रमवार अभ्यास कार्यम् (Step-by-Step Exercises) - [पृष्ठ - ५३-५८]

अभ्यास २: उचित-सर्वनाम-पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु - [पृष्ठ - ५३]

• यथा: त्वम् छात्रः असि।
• (क) आवाम् शिक्षकौ स्वः।
• (ख) मञ्चे यूयम् नर्तक्यः स्थ।
• (ग) अत्र अहम् अस्मि।
• (घ) सभायां युवाम् गायिके स्थः।
• (ङ) विद्यालये वयम् स्मः।
• (च) वैद्यालये त्वम् चिकित्सिका असि।

अभ्यास ३: चित्रानुसारं त्रिवचनेषु वाक्य-रचना - [पृष्ठ - ५४-५७]

• (क) अहम् तन्त्रज्ञः अस्मि। ➔ आवाम् तन्त्रज्ञौ स्वः। ➔ वयम् तन्त्रज्ञाः स्मः।
• (ख) अहम् नर्तकः अस्मि। ➔ आवाम् नर्तकौ स्वः। ➔ वयम् नर्तकाः स्मः।
• (ग) अहम् चालकः अस्मि। ➔ आवाम् चालकौ स्वः। ➔ वयम् चालकाः स्मः।
• (घ) त्वम् लेखकः असि। ➔ युवाम् लेखकौ स्थः। ➔ यूयम् लेखकाः स्थ।
• (ङ) त्वम् सैनिकः असि। ➔ युवाम् सैनिकौ स्थः। ➔ यूयम् सैनिकाः स्थ।

अभ्यास ४: वाक्यानां परस्परं मेलनम् - [पृष्ठ - ५८]

• (क) त्वम् बालिका असि ➔ युवाम् बालिके स्थः ➔ यूयम् बालिकाः स्थ।
• (ख) अहम् गायकः अस्मि ➔ आवाम् गायकौ स्वः ➔ वयम् गायकाः स्मः।
• (ग) त्वम् छात्रः असि ➔ युवाम् छात्रौ स्थः ➔ यूयम् छात्राः स्थ।
• (घ) अहम् शिक्षकः अस्मि ➔ आवाम् शिक्षकौ स्वः ➔ वयम् शिक्षकाः स्मः।
• (ङ) अहम् नर्तकी अस्मि ➔ आवाम् नर्तक्यौ स्वः ➔ वयम् नर्तक्यः स्मः।
• (च) त्वम् गृहिणी असि ➔ युवाम् गृहिण्यौ स्थः ➔ यूयम् गृहिण्यः स्थ।

अभ्यास ५: प्रश्ननिर्माणम् - [पृष्ठ - ५८]

• यथा: त्वम् चिकित्सकः। ➔ त्वम् कः?
• (क) त्वम् तन्त्रज्ञः। ➔ त्वम् कः?
• (ख) युवाम् बालकौ। ➔ युवाम् कौ?
• (ग) यूयम् छात्राः। ➔ यूयम् के?

📚 व्याकरण-विभाजनम् (पाठे आगतानां पदानाम् सूची)

१. क्रियापदानां पद-परिचयः (Verbs Table)

क्र.सं.	क्रियापद (Verb)	मूल धातु	लकार, पुरुष, वचन	हिंदी अर्थ
1	अस्मि	अस् (होना)	लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन	मैं हूँ
2	स्वः	अस् (होना)	लट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन	हम दोनों हैं
3	स्मः	अस् (होना)	लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन	हम सब हैं
4	असि	अस् (होना)	लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन	तुम हो
5	स्थः	अस् (होना)	लट् लकार, मध्यम पुरुष, द्विवचन	तुम दोनों हो
6	स्थ	अस् (होना)	लट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन	तुम सब हो
7	स्मरामि	स्मृ (स्मरण करना)	लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन	मैं याद करता हूँ
8	भजामि	भज् (भजन करना)	लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन	मैं भजता हूँ

२. कठिनशब्दार्थ-सारणी (Vocabulary) - [पृष्ठ - ५२-५३]

क्र.सं.	कठिन शब्द	संस्कृत व्याख्या	हिंदी अर्थ	English Meaning
1	पत्रकारः	वार्ताहरः	संवाददाता / पत्रकार	Journalist / Reporter
2	पाचकः / पाचिका	पाककर्ता	रसोइया / खाना बनाने वाला	Chef / Cook
3	चित्रकारः	आलेख्यकारः	चित्र बनाने वाला / चित्रकार	Painter / Artist
4	आरक्षकः / सैनिकी	आरक्षी / रक्षिका	पुलिसकर्मी / महिला सैनिक	Police / Soldier
5	द्रविणम्	वित्तम् / धनम्	धन-सम्पत्ति	Wealth / Money
6	सखा	मित्रम्	मित्र / दोस्त	Friend
7	क्रीडकः / क्रीडिका	खेलकः	खिलाड़ी	Sportsplayer / Athlete

३. अव्यय व उपसर्ग सूची (Grammar Components)

वर्ग	पद / शब्द	संरचना / प्रकार	हिंदी अर्थ / कार्य
अव्यय (Invariables)	च	समुच्चयबोधक अव्यय	और (And)
अव्यय	एव	अवधारणार्थक अव्यय	ही (Only / Indeed)
अव्यय	सदैव	सदा + एव (कालवाचक अव्यय)	हमेशा / सर्वदा (Always)
अव्यय	अत्र / सभायाम्	स्थानवाचक अव्यय/सप्तमी पद	यहाँ / सभा में
उपसर्ग (Prefixes)	आ- (आवाम्)	अस्मद् रूपम्	हम दोनों

४. पाणिनीय एवं पाठगता सन्धि-उदाहरणाः (Sandhi Table)

क्र.सं.	संधियुक्त पद	विच्छेद (Split)	संधि का नाम	नियम / विवरण
1	त्वमेव	त्वम् + एव	व्यंजन संयोग / अनुस्वार	म् + ए = मे
2	बन्धुश्च	बन्धुः + च	विसर्ग सन्धि (श्चुत्व/सत्व)	ः + च = श्च
3	सदैव	सदा + एव	वृद्धि स्वर सन्धि	आ + ए = ऐ
4	देवदेव	देवानाम देवः	षष्ठी तत्पुरुष समास पद	देवों के देव

👉 पञ्चमः पाठः - संख्यागणना ननु सरला पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें