महामृत्युञ्जय मन्त्र

header ads

कक्षा-6 | पाठ-15

पञ्चदशः पाठः

माधवस्य प्रियम् अङ्गम्

(माधव का प्रिय अंग - शरीराङ्गानां महत्त्वं एकात्मता च)

📚 पाठ्यपुस्तक पृष्ठ संख्या: [पृष्ठ - १५२ से १५९]

1. पाठ परिचय (Introduction) [पृष्ठ - १५२]

अस्मिन् पाठे माधवनामकस्य बालकस्य स्वप्नस्य कथा वर्णिता अस्ति। स्वशरीरस्य अङ्गानि (पादः, हस्तः, नयनम्, कर्णः, मुखम्, उदरम्) श्रेष्ठतायाः विषये परस्परं चर्चां कुर्वन्ति। अन्ते माधवः तान् बोधयति यत् सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि समानानि च सन्ति।

(इस पाठ में माधव नाम के एक बालक के स्वप्न की कथा का वर्णन है। उसके शरीर के अंग (पैर, हाथ, आँख, कान, मुँह, पेट) अपनी-अपनी श्रेष्ठता साबित करने के लिए आपस में चर्चा करते हैं। अंत में माधव सभी को समझाता है कि शरीर का प्रत्येक अंग समान रूप से सहायक और प्रिय है।)

2. अङ्गानां संवादः (Discussion among Body Parts) [पृष्ठ - १५२, १५३]

पादः: अहं श्रेष्ठः। मम कारणेन माधवः चलति।
पैर: मैं श्रेष्ठ हूँ। मेरे कारण ही माधव चलता है।
हस्तः: अरे अरे ! मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति, वस्तूनि आनयति च। अतः अहम् एव श्रेष्ठः।
हाथ: अरे अरे! मेरे कारण ही माधव लिखता है, गृहकार्य करता है और वस्तुएँ लाता है। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
नयनम्: मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ?
आँख: मेरे बिना क्या माधव कुछ भी देख सकता है?
कर्णः: माधवः मम कारणेन एव शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति, सङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति।
कान: माधव मेरे ही कारण शिक्षक का उपदेश सुनकर ज्ञान बढ़ाता है और संगीत सुनकर आनंद लेता है।
मुखम्: माधवः मम कारणेन भोजनं करोति, भाषणं करोति। मम साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति।
मुँह: माधव मेरे कारण भोजन करता है, बोलता है। मेरी सहायता से ही पेट भी भोजन पाता है।
माधवः: मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति। भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः मम प्रियाः च।
माधव: मेरे शरीर के सभी अंग मेरे लिए उपकारी हैं। आप सभी श्रेष्ठ हैं और मुझे प्रिय हैं।

🌿 योग्यताविस्तरः - श्रीवल्लभाचार्य-कृतं मधुराष्टकम् [पृष्ठ - १५९]

अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥
वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥२॥

हिंदी भावार्थ: भगवान श्रीकृष्ण के होंठ मधुर हैं, मुख मधुर है, नेत्र मधुर हैं, मुस्कान मधुर है, हृदय मधुर है और चाल मधुर है। मधुरता के स्वामी श्रीकृष्ण का सब कुछ मधुर है।

💡 विशेष टिप्पणी (शरीराङ्गानां नामावली) [पृष्ठ - १५८]:

  • शिरोभागः: केशाः (बाल), ललाटम् (माथा), भ्रूः (भौंह), नेत्रम्/नयनम् (आँख), कर्णः (कान), नासिका (नाक), कपोलः (गाल), ओष्ठः (होंठ), चिबुकम् (ठोढ़ी)।
  • मध्यभागः: ग्रीवा/कण्ठः (गर्दन/गला), स्कन्धः (कंधा), भुजः (बाहु), कूर्परः/कफोणिः (कोहनी), मणिबन्धः (कलाई), हस्तः (हाथ), अङ्गुष्ठः (अंगूठा), अङ्गुल्यः (उँगलियाँ), उदरम् (पेट), कटिः (कमर)।
  • अधोभागः: ऊरुः (जाँघ), जानु (घुटना), जङ्घा (पिंडली), गुल्फः (टखना), पादः (पैर), पाणिः (एड़ी)।

3. क्रमवार अभ्यास कार्य (Exercises) [पृष्ठ - १५५-१५७]

अभ्यास २: अङ्गस्य कार्येण सह मेलनम् [पृष्ठ - १५५]

शरीराङ्गम् कार्यम् (क्रियापदम्)
(क) नयनम्पश्यति
(ख) कर्णःशृणोति
(ग) नासिकाआघ्राणं करोति
(घ) जिह्वाआस्वादनं करोति
(ङ) पादःचलति

अभ्यास ८: शुद्धम् / अशुद्धम् सूचयत [पृष्ठ - १५७]

  • (क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि । ➔ अशुद्धम्
  • (ख) अहम् नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि । ➔ शुद्धम्
  • (ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि । ➔ शुद्धम्
  • (घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि । ➔ अशुद्धम्
  • (ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि । ➔ शुद्धम्

4. व्याकरणिक घटकाः (Grammar Tables)

(i) क्रियापद सारणी (Verbs Table)

क्र.सं. क्रियापद मूल धातु लकार-पुरुष-वचन हिंदी अर्थ
१दृष्टवान्दृश् (क्तवतु)भूतकाल, प्रथमा, एकवचनदेखा
२शक्नोतिशक्लट्, प्रथम, एकवचनसकता है
३शृणोतिश्रुलट्, प्रथम, एकवचनसुनता है
४बोधयतिबुध् (णिच्)लट्, प्रथम, एकवचनसमझाता है

(ii) कठिन शब्दार्थ सारणी (Vocabulary Table) [पृष्ठ - १५४]

क्र.सं. कठिन शब्द संस्कृत व्याख्या हिंदी अर्थ अंग्रेजी अर्थ
१स्वप्नेस्वप्नसमयेसपने मेंIn dream
२अङ्गानिअवयवाःशरीर के अंगBody parts
३अनुक्षणम्सत्वरम्उसी समय / तुरंतInstantly
४उपकारकाणिसहायकानिसहायक / उपकारीHelpful

(iii) अव्यय, उपसर्ग एवं प्रत्यय सारणी

प्रकार पद (Word) संरचना/विवरण अर्थ
अव्यय पदविना, झटिति, अपि, च, तदाअविकारी शब्दबिना, तुरंत, भी, और, तब
प्रत्यय पदश्रुत्वा, दृष्ट्वा, कृत्वाश्रु + क्त्वा, दृश् + क्त्वा, कृ + क्त्वासुनकर, देखकर, करके

(iv) पाठगत सन्धि सारणी (Sandhi Table)

क्र.सं. सन्धि पद विच्छेद (Breakup) सन्धि का नाम
१सर्वेऽपिसर्वे + अपिपूर्वरूप स्वर सन्धि
२अहमेवअहम् + एवव्यंजन संयोग
३मधुराधिपतेःमधुर + अधिपतेःदीर्घ स्वर सन्धि

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ