कक्षा-9 | परिशिष्टम्-02

कक्षा-9 | परिशिष्टम्-२ [पृष्ठ - १६७]

समास-प्रकरणम् (समास-शिक्षा)

(समास-लक्षणम्, विग्रह-प्रकारौ, पद-प्राधान्यम्, चतुर्विध-समास-विवेचनं च)

१. समास-स्वरूपं लक्षणं च [पृष्ठ - १६७]

समास-लक्षणम्:

"समसनं समासः भवति। समसनं नाम सङ्क्षेपणम् इत्यर्थः। अर्थयुक्तं पदद्वयं, पदत्रयम् अथवा अनेकपदं मिलित्वा यत् एकं पदं भवति, तदेव समासः।"

हिन्दी सरलार्थ: अनेक सार्थक पदों का मिलकर एक पद बन जाना (संक्षिप्तीकरण) 'समास' कहलाता है। जैसे — 'महा' तथा 'पुरुष' दो पदों से मिलकर 'महापुरुषः' पद बनता है।

समास के आधारभूत नियम [पृष्ठ - १६७-१६८]:

• सुबन्त-संयोगः: समास सामान्यतः परस्पर सम्बद्ध (अन्वित) दो सुबन्त पदों के मध्य होता है (यथा — सीतायाः पतिः = सीतापतिः)।
• अन्वय-अनिवार्यता: यदि पदों में परस्पर सम्बन्ध (अन्वय) न हो, तो समास नहीं होता। (यथा— 'भवति दर्शनं राज्ञः, पुत्रः कृषकस्य गच्छति' में 'राज्ञः' का 'पुत्रः' के साथ अन्वय न होने से समास नहीं होगा)।
• पूर्वपद-उत्तरपद-व्यवस्था: पहले प्रयुक्त पद 'पूर्वपद' (सीता) तथा बाद का पद 'उत्तरपद' (पतिः) कहलाता है।
• सुप्-लोपः: समास होने पर पूर्वपद और उत्तरपद प्रातिपदिक बनकर अपनी विभक्तियों (ङस्, सु आदि) का लोप करते हैं, तदनन्तर समस्तपद से पुनः विभक्ति लगाई जाती है (सीता + ङस् + पति + सु → सीतापतिः)।

२. विग्रहवाक्यम् तस्य प्रकारौ च [पृष्ठ - १६८-१६९]

विग्रहवाक्य-लक्षणम्: "वृत्त्यर्थस्य अवबोधकं वाक्यं विग्रहः।" अर्थात् समस्तपद के अर्थ का बोध कराने वाले वाक्य को विग्रह कहते हैं (यथा — 'राष्ट्रस्य नायकः' इति विग्रहः, 'राष्ट्रनायकः' इति समस्तपदम्)।

(१) स्वपदविग्रहः:

जब समास का विग्रह उसी समस्तपद में उपस्थित पदों द्वारा ही किया जाए।
उदाहरणम्: सुदामा कृष्णसखा अस्ति → कृष्णस्य सखा = कृष्णसखा।

(२) अस्वपदविग्रहः:

जब समास का विग्रह समस्तपद के पदों को छोड़कर अन्य (बाहरी) पदों के माध्यम से किया जाए (नित्यसमास में)।
उदाहरणम्: बालः यथामति कार्यं करोति → मतिम् अनतिक्रम्य = यथामति ('अनतिक्रम्य' पद समस्तपद में नहीं है)।

३. पद-प्राधान्येन समास-निर्णयः [पृष्ठ - १६९-१७१]

प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः ।
प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः (कर्मधारय-द्विगु-सहितः) ।
प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः ।
प्रायेण उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः ॥

समासस्य नाम	पद-प्राधान्यम्	क्रियापदेन सह सम्बन्ध-उदाहरणम्	विग्रहः
१. अव्ययीभावः	पूर्वपदार्थप्रधानः	उपनगरं नदी प्रवहति (समीपे प्रवहति)	नगरस्य समीपम्
२. तत्पुरुषः	उत्तरपदार्थप्रधानः	रामदूतः गच्छति (दूतः गच्छति, न तु रामः)	रामस्य दूतः
३. द्वन्द्वः	उभयपदार्थप्रधानः	राजेशसुरेशौ फलं खादतः (उभौ खादतः)	राजेशश्च सुरेशश्च
४. बहुव्रीहिः	अन्यपदार्थप्रधानः	पीताम्बरः पश्यति (विष्णुः पश्यति)	पीतम् अम्बरं यस्य सः

💡 विशेष टिप्पणी: केवलसमासः विशेषसमासश्च (पाणिनीय-समास-वर्गीकरणम्) [पृष्ठ - १६९, १७१-१७२]

१. केवलसमासः: जो तत्पुरुषादि विशेष संज्ञाओं से विनिर्मुक्त होकर केवल 'समास' नाम धारण करता है। यथा— भूतपूर्वः (पूर्वं भूत = भूतपूर्वः)।

२. तत्पुरुष के उपभेद:
• कर्मधारयः: तत्पुरुष का ही समानाधिकरण भेद है (विशेषण-विशेष्य / उपमान-उपमेय)। यथा— नीलमेघः, मुखकमलम्।
• द्विगुः: संख्यापूर्व कर्मधारय को द्विगु कहते हैं। यथा— त्रिलोकी, पञ्चगवम्।
• नञ्-तत्पुरुषः: अभाव/निषेध अर्थ में (न धर्मः = अधर्मः)।

४. समासानां प्रमुखाः भेदाः उदाहरणानि च [पृष्ठ - १७१-१७६]

(क) विभक्ति-तत्पुरुषसमासः (षड्विधः) [पृष्ठ - १७१]

द्वितीया: गृहं गतः = गृहगतः

तृतीया: नखैः भिन्नः = नखभिन्नः

चतुर्थी: गवे हितम् = गोहितम्

पञ्चमी: चोरात् भयम् = चोरभयम्

षष्ठी: वृक्षस्य मूलम् = वृक्षमूलम्

सप्तमी: कार्ये कुशलः = कार्यकुशलः

(ख) द्वन्द्वसमासः (द्विविधः) [पृष्ठ - १७३]

• इतरेतर-द्वन्द्वः: पदों की अपनी प्रधानता रहती है और वचन पदों की संख्यानुसार होता है। (उदा. रामश्च कृष्णश्च = रामकृष्णौ; रामश्च कृष्णश्च सुरेशश्च = रामकृष्णसुरेशाः)
• समाहार-द्वन्द्वः: पदों का समूह प्रधान होकर नित्य नपुंसकलिंग एकवचन में रहता है। (उदा. पाणी च पादौ च एषां समाहारः = पाणिपादम्; संज्ञा च परिभाषा च = संज्ञापरिभाषम्)

(ग) बहुव्रीहिसमासः (सामान्यः विशेषश्च) [पृष्ठ - १७४-१७५]

समानाधिकरण: पीतं क्षीरं येन सः = पीतक्षीरः (शिशुः)

व्यधिकरण: चक्रं पाणौ यस्य सः = चक्रपाणिः (विष्णुः)

उपमानपूर्वपद: गजस्य आननमिव आननं यस्य सः = गजाननः

सहपूर्वपद: शिष्येण सह वर्तते इति = सशिष्यः

(घ) अव्ययीभावसमासस्य प्रमुखाः अर्थाः [पृष्ठ - १७५-१७६]

समीपार्थे (उप): नगरस्य समीपम् = उपनगरम्

अभावार्थे (निर्): मशकानाम् अभावः = निर्मशकम्

वीप्सार्थे (प्रति): दिने दिने = प्रतिदिनम्

अनतिक्रम्ये (यथा): शक्तिम् अनतिक्रम्य = यथाशक्ति

योग्यतायां (अनु): रूपस्य योग्यम् = अनुरूपम्

मर्यादार्थे (आ): आ मुक्तेः = आमुक्ति

५. व्याकरणिक-घटकाः (सारण्यः)

(क) कठिन-शब्दार्थ-सारणी [पृष्ठ - १६७-१७६]

क्र.सं.	कठिन शब्द	संस्कृत व्याख्या	हिन्दी अर्थ	English Meaning
१	समसनम्	संक्षेपीकरणम् / एकीभवनम्	संक्षिप्त करना / मिलना	Compounding / Condensation
२	सुबन्तम्	सुप्-प्रत्ययान्तानि नामपदानि	विभक्तियुक्त शब्द/संज्ञापद	Inflected Noun
३	अन्वितम्	सम्बद्धम् / युक्तम्	आपस में सम्बद्ध	Syntactically connected
४	प्रातिपदिकम्	विभक्तिरहितः मूलशब्दः	मूल शब्द (प्रातिपदिक)	Crude / Base form of a noun
५	वीप्सा	व्याप्तिः / पुनः पुनः आवृत्तिः	बार-बार होना (पुनरावृत्ति)	Repetition / Pervasion

(ख) पाठगत क्रियापद-सारणी

क्र.सं.	क्रियापदम्	मूल धातु	लकार-पुरुष-वचन	हिन्दी अर्थ
१	भवति	भू (सत्तायाम्)	लट्. प्र.पु. एकवचनम्	होता है
२	गच्छति / गच्छतः	गम् (गतौ)	लट्. प्र.पु. (एक./द्विवचनम्)	जाता है / दोनों जाते हैं
३	प्रवहति	प्र + वह् (प्रापणे)	लट्. प्र.पु. एकवचनम्	बहती है
४	परिशीलयामः	परि + शील्	लट्. उ.पु. बहुवचनम्	हम सब अवलोकन करते हैं
५	व्यवह्रियते	वि + अव + हृ (कर्मणि)	लट्. प्र.पु. एकवचनम्	व्यवहार किया जाता है / कहा जाता है

(ग) अव्यय-उपसर्ग-प्रत्यय-सारणी

घटक-प्रकारः	पदम्	संरचना / विवरणम्	अर्थः
अव्ययम्	युगपत्	कालवाचक अव्ययम्	एक साथ
अव्ययम्	यदि ... तर्हि	सम्बन्धवाचक अव्यय-युगलम्	यदि ... तो
कृदन्तः	मिलित्वा	मिल् + क्त्वा	मिलकर
कृदन्तः	विहाय / अनतिक्रम्य	वि + हा + ल्यप् / अन् + अति + क्रम् + ल्यप्	छोड़कर / उल्लंघन न करके
कृदन्तः (तुमुन्)	ज्ञातुम् / निश्चेतुम्	ज्ञा + तुमुन् / निस् + चि + तुमुन्	जानने के लिए / निश्चय करने के लिए

(घ) पाणिनीय / पाठगत सन्धि-सारणी

क्र.सं.	सन्धि-पदम्	विच्छेदः	सन्धि-नाम (नियमः)
१	इत्यर्थः	इति + अर्थः	यण् स्वरसन्धिः (इको यणचि)
२	एकैकीभवनमेव	एकीभवनम् + एव	व्यञ्जन-संयोगः
३	शीतोष्णम्	शीतम् + उष्णम् (शीत + उष्णम्)	गुण स्वरसन्धिः (आद्गुणः)
४	पीताम्बरः	पीत + अम्बरः	दीर्घ स्वरसन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः)
५	अत्युत्तमम् / अधोऽधः	अति + उत्तमम् / अधः + अधः	यण्-सन्धिः / उत्व-विसर्गसन्धिः

👉 अगला भाग:

 परिशिष्टम्-३- अन्वयशिक्षणम् अध्ययन हेतु यहाँ क्लिक करें: