महामृत्युञ्जय मन्त्र

header ads

कक्षा-9 | पाठ-09

नवमः पाठः

कृतं प्रतिकृतं कुर्यादेष धर्मः सनातनः

(NCERT शारदा - कक्षा ९ संस्कृत पाठ्यपुस्तक - 'एकचक्रम्' रूपकात्)

पाठ्य-परिचयः पूर्वप्रसङ्गश्च (पाठ का परिचय एवं पूर्व कथा) [पृष्ठ - ११२]

अयं पाठ्य-भागः महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् 'एकचक्रम्' इति लघुनाटकात् उद्धृतः अस्ति। महाभारते प्रतिपादितः बकासुरवधः अस्य कथावस्तु अस्ति। पाण्डवाः अज्ञातवासे एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति स्म। तस्य नगरस्य नातिदूरे स्थितेन बकासुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं पर्यायक्रमेण एकः नगरवासी तस्य आहारार्थं गच्छति स्म। तस्मिन् दिने तस्य आश्रयदाता ब्राह्मणस्य परिवारस्य वारः आसीत्। तेषां शोकाकुलं परिवारं दृष्ट्वा कुन्ती स्वपुत्रेषु एकं भीमसेनं बकासुरस्य समीपं प्रेषयितुं प्रतिज्ञां कृतवती।

हिन्दी अनुवाद: यह पाठ महामहोपाध्याय श्रीरंगनाथ शर्मा द्वारा रचित 'एकचक्रम्' नामक लघु नाटक से लिया गया है। महाभारत की बकासुर वध की घटना इसका कथावस्तु है। पांडव एकचक्र नगरी में एक ब्राह्मण के घर रह रहे थे। वहाँ बकासुर राक्षस को प्रतिदिन एक मनुष्य भोजन के रूप में भेजा जाता था। जिस दिन ब्राह्मण परिवार की बारी आई, उनकी रक्षा हेतु माता कुंती ने अपने बलशाली पुत्र भीमसेन को बकासुर के पास भेजने का संकल्प लिया ताकि ब्राह्मण के उपकार का बदला चुकाया जा सके।

नाट्यांश-संवादः (नाट्य सम्वाद एवं व्याख्या) [पृष्ठ - ११२ - ११७]

कुन्ती:

पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय। मानुषभोजी सः राक्षसः, तस्मात् मत्पुत्रेषु एकः बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यते इति मया प्रतिज्ञातम्।

हिन्दी: पुत्र! मैंने पड़ोसी ब्राह्मण को एक वचन दिया है। वह राक्षस मनुष्यों को खाता है, इसलिए मैंने प्रतिज्ञा की है कि मेरे पुत्रों में से एक बकासुर के पास जाएगा।

भीमः:

मातः ! नास्त्यत्र किमपि अनुशोचितव्यम्। क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति। अहमेव बकासुरम अभिगमिष्यामि।

हिन्दी: माताजी! इसमें दुःखी होने की बात नहीं है। एक क्षत्रिय नारी ने जो उचित था वही किया। यह वेदों का ज्ञाता ब्राह्मण हमारे उपकार का पात्र है। मैं स्वयं बकासुर के पास जाऊँगा।

युधिष्ठिरः:

अम्ब ! यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं त्वया सङ्कल्पितम्?

हिन्दी: माता जी! जिस वीर के बाहुबल के भरोसे हम सुख से सोते हैं, उस भीम को भेजने का संकल्प आपने कैसे कर लिया?

भीमः:

ज्येष्ठभ्रातः ! न हि मात्राज्ञा प्रत्यादेशमर्हति। अलम् विशङ्कया, हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।

हिन्दी: बड़े भाई! माता की आज्ञा का उल्लंघन नहीं किया जा सकता। शंका छोड़िए, मैं उस दुरात्मा का वध करूँगा।

बकासुरः भीमसेनश्च (रणक्षेत्रे):

बकः: मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः: मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय सर्वं परिवेषितम्। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्। अहं हिडिम्बस्य हन्ता भीमसेनः। त्वन्मस्तकास्थिभिदुरः अस्ति मम एष मुष्टिः। (उभौ प्रहरतः, मल्लयुद्धं प्रवर्तते, हतः पतति बकः।)

हिन्दी: बकासुर: अरे नीच मनुष्य! मेरा भोजन परोस।
भीम: मेरे पेट की अग्नि के लिए सारा भोजन परोसा जा चुका है। मैं तुझे धर्म-दूषक को मारने आया हूँ। मैं हिडिम्ब का वधक भीमसेन हूँ। मेरी यह मुट्ठी तेरी खोपड़ी की हड्डी तोड़ने के लिए काफी है। (दोनों प्रहार करते हैं, मल्लयुद्ध होता है और बकासुर मारा जाता है।)

भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम् ।
कृतं प्रतिकृतं कुर्यादेष धर्मः सनातनः ॥ १ ॥ [पृष्ठ - ११४]

सरलार्थ (हिन्दी): दूसरों (इस ब्राह्मण परिवार) ने भिक्षा (आश्रय एवं भोजन) देकर लंबे समय तक हमारा उपकार किया है। किए गए उपकार का बदला उपकार से (प्रति-उपकार) चुकाना चाहिए, यही सनातन धर्म है।

इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम ।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ २ ॥ [पृष्ठ - ११६]

सरलार्थ (हिन्दी): मेरी ये दोनों पुष्ट (बलशाली) भुजाएँ ही मेरी स्वाभाविक सहायक हैं। मैं बकासुर का विनाश उसी प्रकार कर दूँगा, जैसे शेर किसी छोटे-मोटे जंगली पशु का अंत कर देता है।

स्वाध्यायान्मा प्रमदः (कविकालकृतीनां विचारः व अमरकोशः) [पृष्ठ - १२६]

१. नाटककार-परिचयः (विद्वान् एन. रंगनाथशर्मा) [पृष्ठ - १२६]:
• जन्मः: ०७-०४-१९२६ (निधनः २०१४), नडहल्ली ग्रामः, शिवमोग्गा मण्डलम् (कर्नाटकम्)।
• उपाधयः: महामहोपाध्यायः, विद्यावारिधिः, व्याकरणशास्त्रप्रवीणः।
• प्रसिद्धाः कृतयः: 'बाहुबलिविजयम्', 'एकचक्रम्', 'कुसुमाञ्जलिः', 'श्रीशङ्करचरितामृतम्'।

२. अमरकोशानुसारं पर्यायपदानि [पृष्ठ - १२६]:
• असुरः: दैत्यः, दैतेयः, दनुजः, इन्द्रारिः, दानवः।
• आयोधनम् (युद्धम्): जन्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम्।
• तनयः (पुत्रः): आत्मजः, सूनुः, पुत्रः।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (अभ्यास-कार्यम्) [पृष्ठ - १२१ - १२५]

प्रश्ना १. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक पद में उत्तर दीजिए) [पृष्ठ - १२१]:

(क) भीमस्य जननी का ?  →  कुन्ती[cite: 9]

(ख) कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति ?  →  युधिष्ठिरः[cite: 9]

(ग) पाण्डवानाम् उपकर्ता कः ?  →  ब्राह्मणः (प्रतिवेशी विप्रः)[cite: 9]

(घ) कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते ?  →  भीमम्[cite: 9]

(ङ) पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म ?  →  एकचक्रनगरे[cite: 9]

(च) भरतवंशप्रदीपः कः ?  →  भीमः[cite: 9]

(छ) कः भृशं परिदेवयते ?  →  तपस्वी (ब्राह्मणः)[cite: 9]

प्रश्ना २. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए) [पृष्ठ - १२१]:

(क) "भैक्षप्रदानेन..." इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः ?

उत्तरम्: उपकृतस्य जनस्य प्रतिकृतं (प्रत्युपकारं) करणम् एव सनातनः धर्मः।

(ख) बकनामा दैत्यः कुत्र वसति ?

उत्तरम्: बकनामा दैत्यः एकचक्रपुरस्य नातिदूरवर्तिनि पर्वते वसति।

(ग) कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती ?

उत्तरम्: कुन्ती प्रतिश्रुतवती यत् स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यामि इति।

(घ) का प्रत्यादेशं न अर्हति ?

उत्तरम्: मात्राज्ञा (मातुः आज्ञा) प्रत्यादेशं न अर्हति।

(ङ) क्षत्रियाणां धर्मः कः ?

उत्तरम्: नररक्षणं (साधुलोकानां रक्षणम्) नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।

प्रश्ना ३. कः/का कं/कां प्रति कथयति इति निर्दिशत [पृष्ठ - १२१, १२२]:

(१) न हि मात्राज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।  →  भीमः (युधिष्ठिरं प्रति)[cite: 9]

(२) न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।  →  भीमः (अर्जुनं प्रति)[cite: 9]

(३) क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्।  →  भीमः (कुन्तीं प्रति)[cite: 9]

(४) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?  →  सहदेवः (भीमं प्रति)[cite: 9]

(५) तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं न त्वया सङ्कल्पितम् ?  →  युधिष्ठिरः (कुन्तीं प्रति)[cite: 9]

(६) नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।  →  बकासुरः (भीमं प्रति)[cite: 9]

प्रश्ना ४. सन्धिच्छेदं कृत्वा सन्धेः नाम लिखत [पृष्ठ - १२२, १२३]:

(क) सम्यगनुष्ठितम्  →  सम्यक् + अनुष्ठितम् (जश्त्व व्यञ्जनसन्धिः)[cite: 9]

(ख) दुरात्मनो वृत्तम्  →  दुरात्मनः + वृत्तम् (उत्तव विसर्गसन्धिः)[cite: 9]

(ग) मानुषोऽपि  →  मानुषः + अपि (पूर्वरूप विसर्गसन्धिः)[cite: 9]

(घ) नास्त्यत्र  →  न + अस्ति + अत्र (दीर्घ एवं यण् स्वरसन्धिः)[cite: 9]

(ङ) तदनुष्ठितम्  →  तत् + अनुष्ठितम् (जश्त्व व्यञ्जनसन्धिः)[cite: 9]

(च) खल्वेकपुत्रः  →  खलु + एकपुत्रः (यण् स्वरसन्धिः)[cite: 9]

(छ) धर्मसङ्ग्रहोऽत्र  →  धर्मसङ्ग्रहः + अत्र (उत्त्व विसर्गसन्धिः)[cite: 9]

प्रश्ना ५ व ६. पर्यायवाचिनः विपरीताश्च शब्दाः [पृष्ठ - १२३]:

पर्यायवाची शब्द मेलनम्:

(क) आयोधनम् → ५. युद्धम् | (ख) विप्रः → १. ब्राह्मणः | (ग) असुरः → ४. दैत्यः | (घ) अम्बा → २. जननी | (ङ) हुताशनः → ३. अग्निः


विपरीतार्थक शब्दाः:

(क) उपकृतः → अपकृतः | (ख) अग्रजस्य → अनुजस्य | (ग) उचितम् → अनुचितम् | (घ) हर्षः → शोकः/विषादः

प्रश्ना ८, ९ व १०. समस्तपदानि, भावाः वाच्यपरिवर्तनं च [पृष्ठ - १२४, १२५]:

८. समस्तपदानि:

(क) वीरस्य भुजयोः बलम् → वीरभुजबलम् | (ख) धर्माणां सङ्ग्रहः → धर्मसङ्ग्रहः | (ग) मातुः आज्ञा → मात्राज्ञा | (घ) धनुः धरति इति → धनुर्धरः[cite: 9]


१०. वाच्यपरिवर्तनम् (कर्मवाच्यात् कर्तृवाच्ये):

(क) क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम् → क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती।[cite: 9]

(ख) भवत्या सज्जीक्रियताम् → भवती सज्जीकरोतु।[cite: 9]

(ग) त्वया सङ्कल्पितम् → त्वं सङ्कल्पितवान्।[cite: 9]

व्याकरणिक घटकाः (व्याकरण सारणियाँ) [पृष्ठ - ११८ - १२२]

१. कठिन शब्दार्थ सारणी (Vocabulary Table) [पृष्ठ - ११८ - १२०]

क्र.सं. कठिन शब्द संस्कृत व्याख्या हिंदी अर्थ English Meaning
१ आतिथेयः अतिथौ साधुः / अतिथिसेवाकारकः अतिथि सेवा करने वाला / मेज़बान Host / Hospitable
२ आयोधनम् युद्धम् / रणम् युद्ध / लड़ाई Battle / War
३ औदरिकः भोजनप्रियः / केवलमुदरं भरति यः भोजन का प्रेमी / पेटू Glutton / Food lover
४ निषूदकः विनाशकः / हन्ता विनाश करने वाला Destroyer
५ पीवरौ स्थूलौ / पुष्टौ भुजौ दो मोटी/बलशाली भुजाएँ Stout arms
६ प्रत्यादेशम् अनुलङ्घनम् / निराकरणम् अवज्ञा / इनकार करना Disobedience / Rejection
७ श्रोत्रियः श्रोत्रम् (वेदम्) अधीते यः वेद-शास्त्रज्ञ ब्राह्मण Vedic Scholar
८ हुताशनाय अग्नये (हुतम् अशनं यस्य तस्मै) अग्नि देव के लिए For the Fire God

२. क्रियापद सारणी (Verbs Table) [पृष्ठ - ११६ - १२५]

क्र.सं. क्रियापद / रूप मूल धातु लकार-पुरुष-वचन हिंदी अर्थ
१ अभिगमिष्यामि / हनिष्यामि अभि + गम् / हन् लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन पास जाऊँगा / मारूँगा
२ परिवेषय परि + विषँ (णिच्) लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन परोसो / परोसिए
३ अनुवर्तस्व अनु + वृत् (आत्मनेपदम्) लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन अनुसरण करो / पीछे जाओ
४ विध्वंसयिष्यामि वि + ध्वंस् (णिच्) लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन विनाश कर दूँगा

३. अव्यय, उपसर्ग एवं प्रत्यय सारणी (Grammar Components Table)

क्र.सं. पद / शब्द प्रकार (अव्यय/उपसर्ग/प्रत्यय) संरचना / विवरण अर्थ
१ बाढम् अव्यय पदम् बाढम् (निश्चये) अवश्य / निश्चित ही
२ कामम् अव्यय पदम् कामम् (स्वीकृतौ) स्वेच्छा से / भले ही
३ प्रतिश्रुतम् उपसर्ग + निष्ठा प्रत्यय प्रति (उपसर्ग) + √श्रु + क्त वचन दिया / प्रतिज्ञा की
४ प्रत्यादेशम् उपसर्ग + शब्दः प्रति + आ (उपसर्गौ) + विश/आदेश उल्लङ्घन / इनकार

४. पाणिनीय/पाठगत सन्धि सारणी (Sandhi Table) [पृष्ठ - १२२, १२३]

क्र.सं. सन्धि पद विच्छेदः सन्धेः नाम
१ सम्यगनुष्ठितम् सम्यक् + अनुष्ठितम् जश्त्व व्यञ्जनसन्धिः (गकारः)
२ मानुषोऽपि मानुषः + अपि उत्त्व विसर्गसन्धिः / पूर्वरूपम्
३ नास्त्यत्र न + अस्ति + अत्र दीर्घ स्वरसन्धिः (न+अस्ति) एवं यण् (अस्ति+अत्र)
४ खल्वेकपुत्रः खलु + एकपुत्रः यण् स्वरसन्धिः (वकारः)
५ धर्मसङ्ग्रहोऽत्र धर्मसङ्ग्रहः + अत्र उत्त्व विसर्गसन्धिः

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ