णमो अरिहन्ताणम्
(NCERT शारदा - कक्षा ९ संस्कृत पाठ्यपुस्तक - भगवान् ऋषभदेवस्य चरित्रम्)
पाठ्य-परिचयः (पाठ का परिचय) [पृष्ठ - १२७, १२८]
आसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः नाभिनामकः कश्चन महाराजः। तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशलिनी च। तयोः एव प्रियपुत्रः ऋषभः। ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञश्च आसीत्। अथैकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुद्भवन्। तदा नाभिः तस्मै राज्यं समर्पितवान्। राजा भूत्वा ऋषभः प्रजानां सुखमयजीवनाय कृषिकार्यं, वस्त्रनिर्माणं, पशुपालनं, गृहोपयोगिवस्तूनां निर्माणं च प्रशिक्षितवान्।
हिन्दी अनुवाद: युगों के प्रारंभ में प्रजा के प्रिय राजा नाभि थे। उनकी रानी मरुदेवी अत्यंत बुद्धिमान और करुणामयी थीं। उनके पुत्र ऋषभदेव सर्वगुण संपन्न, शिक्षित और कुशल राजनीतिज्ञ थे। जब समाज में अकाल (दुर्भिक्ष) आदि समस्याएँ उत्पन्न हुईं, तब राजा नाभि ने ऋषभदेव को राज्य सौंप दिया। राजा बनकर ऋषभदेव ने प्रजा को कृषि, वस्त्र-बुनाई, पशुपालन, बर्तन-भवन निर्माण आदि जीवन-कौशल सिखाए जिससे प्रजा समृद्ध हुई।
पाठस्य विस्तृत-व्याख्या (कथा-विस्तारः) [पृष्ठ - १२८ - १३४]
- १. राज्यसञ्चालनं सुशासनं च (सुशासन एवं कौशल-शिक्षण): राजा ऋषभदेव ने 'विनिता' (अयोध्या) नगरी की स्थापना की। उन्होंने १०० पुत्रों (जिनमें भरत और बाहुबलि प्रमुख थे) और २ पुत्रियों (ब्राह्मी और सुंदरी) का पालन-पोषण किया। ब्राह्मी द्वारा 'ब्राह्मी लिपि' का विकास हुआ।
- २. जीवनपरिवर्तनं वैराग्यं च (वैराग्य एवं त्याग): राजप्रासाद में नृत्य करते समय एक नर्तकी की सहसा मृत्यु हो गई। इस अनित्य संसार को देखकर ऋषभदेव का मन उद्विग्न हो गया। उन्होंने अपना साम्राज्य पुत्रों में (भरत को विनिता व बाहुबलि को तक्षशिला) बाँटकर संन्यास धारण कर लिया।
- ३. तपश्चर्या पारणा च (अक्षय तृतीया कथा): भिक्षु बनकर वे निरन्तर ध्यान और तपस्या करने लगे। ४०० दिनों के कठिन निर्जल उपवास के बाद वैशाख शुक्ल तृतीया (अक्षय तृतीया) के दिन हस्तिनापुर में उनके प्रपौत्र श्रेयांस ने उन्हें इक्षुरस (गन्ने का रस) से पारणा कराया।
- ४. केवलज्ञानं तीर्थङ्करत्वं च (आदिनाथ एवं नवकार मन्त्र): प्रयागराज में अक्षयवट वृक्ष के नीचे उन्हें 'केवलज्ञान' प्राप्त हुआ। वे जैन धर्म के प्रथम तीर्थंकर 'आदिनाथ' कहलाए।
णमो अरिहन्ताणं । णमो सिद्धाणं ।
णमो आयरियाणं । णमो उवज्झायाणं ।
णमो लोए सव्वसाहूणं ॥ [पृष्ठ - १३४]
संस्कृत/हिन्दी अर्थ: नमामि अरिहन्तॄन् (अरिहंतों को प्रणाम), नमामि सिद्धान् (सिद्धों को प्रणाम), नमामि आचार्यान् (आचार्यों को प्रणाम), नमामि उपाध्यायान् (उपाध्यायों को प्रणाम), नमामि लोके सर्वसाधून् (संसार के सभी साधुओं को प्रणाम)। यह 'नवकार/णमोकार महामन्त्र' जैन धर्म का परम पावन मन्त्र है जो पञ्चपरमेष्ठी को नमन करता है।
प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् ।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥ [पृष्ठ - १२९]
सरलार्थ (हिन्दी): प्रजा के सुख में ही राजा का सुख है और प्रजा के हित में ही राजा का हित है। राजा के लिए स्वयं का प्रिय हितकर नहीं है, अपितु प्रजा का प्रिय एवं कल्याण ही उसका सच्चा हित है।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः (जैन-परम्परा व भाषा-ज्ञानम्) [पृष्ठ - १३४, १३८, १४४]
१. जैनधर्मस्य प्रमुखसिद्धान्ताः [पृष्ठ - १३४]:
• रत्नत्रयम्: सम्यग्दर्शनम्, सम्यग्ज्ञानम्, सम्यक्चरित्रम्।
• पञ्चमहाव्रतानि: सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यम्।
• मूल-तत्त्वम्: अहिंसा परमो धर्मः, अनेकान्तवादः, स्याद्वादः।
२. प्राकृतभाषा-ज्ञानम् [पृष्ठ - १३८]: प्राकृत भाषा प्राचीन भारत में लोक-व्यवहार की भाषा थी। जैन आगम अर्द्धमागधी प्राकृत में लिखे गए हैं। (उदा. संस्कृत: अहं विद्यालयं गच्छामि → प्राकृत: अहं विज्जालयं गच्छमि)।
३. प्रमुखतीर्थस्थानानि [पृष्ठ - १४४]: सम्मेतशिखरम् (झारखंड), श्रवणबेलगोला (कर्नाटक), पावापुरी व राजगृह (बिहार), गिरनार व पालिताना (गुजरात), अयोध्या व हस्तिनापुर (उत्तर प्रदेश)।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः (अभ्यास-कार्यम्) [पृष्ठ - १३९, १४०, १४१]
प्रश्ना १. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक पद में उत्तर दीजिए) [पृष्ठ - १३९]:
(क) ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम् ? → विनिता (अयोध्या)
(ख) ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के ? → ब्राह्मी सुन्दरी च
(ग) कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि ? → ब्राह्मीलिप्याम्
(घ) विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान् ? → भरताय
(ङ) ऋषभः बाहुबलये किं राज्यं प्रदत्तवान् ? → तक्षशिलाम्
(च) प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ? → आभरणानि अनर्घवस्तूनि च
प्रश्ना २. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए) [पृष्ठ - १३९]:
(क) महाराजः केषु कार्येषु प्रजाः शिक्षितवान् ?
उत्तरम्: महाराजः कृषिकार्ये, वस्त्रनिर्माणे, पशुपालने, गृहोपयोगिवस्तूनां पात्र-भवन-नगर- निर्माणेषु च प्रजाः शिक्षितवान्।
(ख) ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना का आसीत् ?
उत्तरम्: राजप्रासादे नृत्यकलां प्रदर्शयन्त्याः कस्याश्चित् नर्तक्याः सहसा मृत्युः ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।
(ग) ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः कथम् अभवत् ?
उत्तरम्: हस्तिनापुरे अक्षयतृतीयादिने स्वप्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य हस्तात् इक्षुरसपानेन ऋषभदेवस्य उपवासस्य समाप्तिः अभवत्।
(घ) ऋषभदेवः कदा पुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ?
उत्तरम्: ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
प्रश्ना ३. समस्तपदानि लिखत (समस्त पद बनाइए) [पृष्ठ - १४०]:
(क) महान् च असौ राजा च → महाराजः
(ख) प्रजानां सुखम् → प्रजासुखम्
(ग) मूलाः समस्याः → मूलसमस्याः
(घ) आर्थिकी स्थितिः → आर्थिकस्थितिः
(ङ) प्राप्तः आनन्दः येन सः → प्राप्तानन्दः
(च) विधिना लिखितम् → विधिलिखितम्
प्रश्ना ५. सन्धिं कुरुत (सन्धि कीजिए) [पृष्ठ - १४१]:
(क) इति + अतः → इत्यतः (यण् स्वरसन्धिः)
(ख) च + इति → चेति (गुण स्वरसन्धिः)
(ग) देवस्य + अपि → देवस्यापि (दीर्घ स्वरसन्धिः)
(घ) तथा + एव → तथैव (वृद्धि स्वरसन्धिः)
(ङ) प्रस्थितः + अयम् → प्रस्थितोऽयम् (उत्त्व विसर्गसन्धिः)
व्याकरणिक घटकाः (व्याकरण सारणियाँ) [पृष्ठ - १३५ - १३७]
१. कठिन शब्दार्थ सारणी (Vocabulary Table) [पृष्ठ - १३५ - १३७]
२. क्रियापद सारणी (Verbs Table) [पृष्ठ - १२७ - १४०]
३. अव्यय, उपसर्ग एवं प्रत्यय सारणी (Grammar Components Table)
४. पाणिनीय/पाठगत सन्धि सारणी (Sandhi Table) [पृष्ठ - १४१]
अग्रिमः पाठः (अगला पाठ)
एकादशः पाठः - वर्णोच्चारण-शिक्षा २ पढ़ने के लिए यहाँ क्लिक करें →
0 टिप्पणियाँ