महामृत्युञ्जय मन्त्र

header ads

कक्षा-9 | पाठ-11

एकादशः पाठः

वर्णोच्चारण-शिक्षा २

(आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम् एवं पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि)

१. पाठ-परिचयः (पृष्ठभूमिः) [पृष्ठ - १४५]

पूर्व पाठ में हमने देखा कि मनुष्य में वाग्-उत्पत्ति की प्रक्रिया में मुख (आस्य) के भीतर वर्णोच्चारण के लिए तीन प्रमुख तत्त्व अनिवार्य होते हैं:

  • (क) स्थानम् (६ स्थानानि — कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्ताः, ओष्ठौ, नासिका)
  • (ख) करणम् (६ करणानि — जिह्वाग्र, जिह्वामध्य, जिह्वामूल/उपाग्र, ओष्ठ, नासिका, स्वस्थान)
  • (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः (आस्य के भीतर का आन्तरिक यत्न)

प्रस्तुत पाठ में हम (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्न के पाँचों भेदों और उनके नियमों का विस्तारपूर्वक अध्ययन करेंगे।

२. आभ्यन्तर-प्रयत्नः स्वरूपं भेदाः च [पृष्ठ - १४६-१४८]

आभ्यन्तर-प्रयत्न-लक्षणम्:
"आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः — 'आभ्यन्तर-प्रयत्नः' इति उच्यते।"
हिन्दी सरलार्थ: मुख के भीतर 'करण' जिस आन्तरिक प्रयास/बल से 'स्थान' को पूर्णतः छूता है या उसके समीप जाता है, उस यत्न को 'आभ्यन्तर-प्रयत्न' कहते हैं। यह पाँच प्रकार (पञ्चविधः) का होता है।

(१) स्पृष्ट-प्रयत्नः (Touched) [पृष्ठ - १४६]

संस्कृत व्याख्या: करणं यदा स्थानं 'स्पष्ट-रूपेण स्पृशति', तदा करणस्य 'स्पृष्ट-प्रयत्नः' भवति। अनेन स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि (क-वर्ग से म-वर्ग पर्यन्तम् = २५ वर्णाः) उत्पद्यन्ते।

हिन्दी अर्थ: जब उच्चारण करण स्थान को पूरी तरह स्पर्श करता है, तब 'स्पृष्ट प्रयत्न' होता है। इससे २५ स्पर्श वर्ण उत्पन्न होते हैं।

(२) ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः (Slightly Touched) [पृष्ठ - १४६]

संस्कृत व्याख्या: करणं यदा स्थानं 'स्वल्पम् एव स्पृशति', तदा करणस्य 'ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः' भवति। अनेन अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (य, र, ल, व = ४ वर्णाः) जायन्ते।

हिन्दी अर्थ: जब करण उच्चारण स्थान को बहुत थोड़ा छूता है, तब 'ईषत्-स्पृष्ट' यत्न होता है। इससे अन्तःस्थ (अर्ध-स्वर) बनते हैं।

(३) ईषद्-विवृत-प्रयत्नः (Slightly Opened) [पृष्ठ - १४७]

संस्कृत व्याख्या: करणं यदा स्थानं न स्पृशति, परन्तु स्थानस्य बहु समीपं याति, तदा उभयोः मध्ये 'लघुः विवरः' (अन्तरालः) जायते। अनेन ऊष्म-व्यञ्जनानि (श, ष, स, ह = ४) तथा अयोगवाहौ (अनुस्वारः अं, विसर्गः अः = २) जायन्ते।

हिन्दी अर्थ: जब करण स्थान को छूता नहीं बल्कि अत्यंत पास जाकर एक संकरा मार्ग (छोटा छिद्र) छोड़ता है, तब ऊष्म और अयोगवाह वर्ण उच्चारित होते हैं।

(४) विवृत-प्रयत्नः (Opened) [पृष्ठ - १४७]

संस्कृत व्याख्या: करणं यदा स्थानं न स्पृशति, अपि तु स्थानस्य किञ्चित् समीपं याति, तदा उभयोः मध्ये 'स्फुटः विवरः' (विस्तृतः अन्तरालः) जायते। अनेन (ह्रस्व 'अ' कारं विहाय) सर्वे स्वराः (२१ स्वराः) उच्चार्यन्ते।

हिन्दी अर्थ: मुख पूरा खुला रहता है और करण-स्थान में स्पष्ट दूरी होती है। ह्रस्व 'अ' को छोड़कर सभी स्वर (आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ आदि) विवृत प्रयत्न से बोले जाते हैं।

(५) संवृत-प्रयत्नः (Contracted / Closed) [पृष्ठ - १४८]

संस्कृत व्याख्या: केवलम् ह्रस्वस्य 'अ-कारस्य' प्रयोगे कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये 'संकोचः' (कण्ठः संकुचितः संकीर्णः वा) भवति। कण्ठस्य अयं संकोचः 'संवृतम्' कथ्यते। अतः ह्रस्वाकारस्य उच्चारणे 'संवृत-प्रयत्नः' भवति।

हिन्दी अर्थ: केवल ह्रस्व 'अ' के उच्चारण में कंठ संकुचित (सिकुड़ा हुआ) रहता है, जिसे संवृत प्रयत्न कहा जाता है।

३. पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि [पृष्ठ - १५८]

॥ आभ्यन्तरप्रयत्नप्रकरणे पाणिनीयसूत्राणि ॥
१. प्रयत्नो ऽपि द्विविधः। आभ्यन्तरो बाह्यश्च।

सरलार्थ: वर्णोच्चारण के लिए प्रयत्न दो प्रकार का होता है — आभ्यन्तर और बाह्य।

२. स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।

सरलार्थ: वर्ण के अपने स्थान के प्रति करण का जो आन्तरिक व्यापार होता है, वह आभ्यन्तर प्रयत्न है।

३. स्पृष्टकरणाः स्पर्शाः।

सरलार्थ: स्पर्श वर्णों (क से म) का आभ्यन्तर प्रयत्न 'स्पृष्ट' होता है।

४. ईषत्स्पृष्टकरणा अन्तस्थाः।

सरलार्थ: अन्तःस्थ वर्णों (य, र, ल, व) का आभ्यन्तर प्रयत्न 'ईषत्-स्पृष्ट' होता है।

५. ईषद्-विवृतकरणा ऊष्माणः।

सरलार्थ: ऊष्म वर्णों (श, ष, स, ह) तथा अयोगवाहों का प्रयत्न 'ईषद्-विवृत' होता है।

६. विवृतकरणाः स्वराः।

सरलार्थ: स्वरों का उच्चारण आभ्यन्तर प्रयत्न 'विवृत' होता है।

७. संवृतस्त्वकारः।

सरलार्थ: प्रयोग अवस्था में ह्रस्व 'अ' वर्ण का प्रयत्न 'संवृत' होता है।

८. इत्येषो ऽन्तःप्रयत्नः।

सरलार्थ: इस प्रकार यह आभ्यन्तर प्रयत्न का पूर्ण विवरण है।

💡 विशेष टिप्पणी: वेणु-वादन-सादृश्यम् (बांसुरी और मुख का व्यावहारिक दृष्टान्त) [पृष्ठ - १४९]

पाठ में मुख के अवयवों की तुलना बांसुरी (वेणुः) के वादन से की गई है:

  • अंगुलियाँ (अङ्गुलयः) = करण (Tools) के समान हैं।
  • बांसुरी के छिद्र (अङ्गुलिच्छिद्राणि) = स्थान (Places) के समान हैं।
  • अंगुली का छिद्र के प्रति संचालन = आभ्यन्तर-प्रयत्न (Internal Effort) के समान है।

स्वर व व्यञ्जन भेद: स्वर स्वतंत्र होते हैं (एकमात्रिक/द्विमात्रिक/त्रिमात्रिक), जबकि व्यञ्जन परतंत्र और नित्य अर्धमात्रिक होते हैं।

४. अभ्यास-कार्यम् (प्रश्नोत्तराणि) [पृष्ठ - १५९-१६०]

अभ्यासः १ — एकपदेन उत्तरत [पृष्ठ - १५९]

(क) वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति? — त्रीणि (३) तत्त्वानि
(ख) कति स्थानानि सन्ति? — षट् (६) स्थानानि
(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः? — पञ्चविधः (५)
(घ) करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा कः प्रयत्नः भवति? — स्पृष्ट-प्रयत्नः
(ङ) अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति? — त्रयः (ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः)
(च) संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति? — कण्ठ-स्थाने (ह्रस्वाकारस्य उच्चारणे)

अभ्यासः २ — पूर्णवाक्येन उत्तरत [पृष्ठ - १५९]

(क) आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते?
उत्तरम्: आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः 'आभ्यन्तर-प्रयत्नः' इति उच्यते।
(ख) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति?
उत्तरम्: करणं यदा स्थानं 'स्वल्पम् एव स्पृशति', तदा करणस्य 'ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः' भवति।
(ग) करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते?
उत्तरम्: करणस्य विवृत-प्रयत्नेन ह्रस्वम् अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते।
(घ) आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते?
उत्तरम्: कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु स्थान-करणयोः मध्ये आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।
(ङ) आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति?
उत्तरम्: आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु ह्रस्वः 'अ-कारः' विशिष्टः स्वरः अस्ति (यस्य संवृतप्रयत्नः भवति)।

अभ्यासः ३ — क-स्तम्भेन सह ख-स्तम्भस्य मेलनं कुरुत [पृष्ठ - १५९]

क-स्तम्भः (प्रयत्नः) ख-स्तम्भः (वर्णः) शुद्ध-मेलनम्
(क) विवृत-प्रयत्नः (३) ॠ (क) → (३) ॠ
(ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः (५) ध् (ख) → (५) ध्
(ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः (१) व् (ग) → (१) व्
(घ) ईषत्विवृत-प्रयत्नः (२) श् (घ) → (२) श्
(ङ) संवृत-प्रयत्नः (४) अ (ङ) → (४) अ (ह्रस्वः)

अभ्यासः ४ — 'आम्' अथवा 'न' लिखत [पृष्ठ - १६०]

(क) 'ई' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। — न (समानाक्षरम् अस्ति)
(ख) 'ऐ' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। — आम्
(ग) 'झ' वर्णः स्पर्शः अस्ति। — आम्
(घ) 'र' वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। — न (अन्तःस्थेषु परिगण्यते)
(ङ) 'य, र, ल, व' वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। — न (अन्तःस्थाः सन्ति)

अभ्यासः ५ — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत [पृष्ठ - १६०]

(क) स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति। — के स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति?
(ख) व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति। — व्यञ्जनानि कीदृशानि भवन्ति?
(ग) स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः। — स्वराणां कति भेदौ भवतः?
(घ) ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति। — कस्य उपभेदाः न भवन्ति?
(ङ) व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति। — व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति?

अभ्यासः ६ — वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत [पृष्ठ - १६०]

(क) एकस्थानि-वर्णाः: अ, इ, उ, ऋ, ऌ (समानाक्षराणि)
(ख) स्पर्श-व्यञ्जनानि: क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, त्, थ्, द्, ध्, न्, प्, फ्, ब्, भ्, म्
(ग) अयोगवाह-व्यञ्जनानि: अं (अनुस्वारः), अः (विसर्गः)
(घ) ऊष्म-व्यञ्जनानि: श्, ष्, स्, ह्
(ङ) द्विस्थानि-वर्णाः: ए, ऐ (कण्ठतालु), ओ, औ (कण्ठौष्ठम्), व (दन्तौष्ठम्)

५. व्याकरणिक-घटकाः (सारण्यः)

(क) कठिन-शब्दार्थ-सारणी [पृष्ठ - १५३]

क्र.सं. कठिन शब्द संस्कृत व्याख्या हिन्दी अर्थ English Meaning
१ प्रयत्नः उच्चारणे प्रयुज्यमानं बलम् उच्चारण का आन्तरिक बल/दबाव Effort in Articulation
२ स्पृष्टः स्पर्शं कृतः स्पर्श किया हुआ (छुआ हुआ) Touched
३ ईषत् अल्पम् / स्वल्पम् थोड़ा / कम Slightly / Little
४ विवृतः उद्घाटितः / स्फुटः विवरः खुला हुआ Opened
५ संवृतः अविस्तृतः / संकीर्णः सिकुड़ा हुआ / संकुचित Contracted / Closed
६ विवरः छिद्रः / अन्तरालः अन्तराल या छिद्र Opening / Gap

(ख) पाठगत क्रियापद-सारणी

क्र.सं. क्रियापदम् मूल धातु लकार-पुरुष-वचन हिन्दी अर्थ
१ भवन्ति भू (सत्तायाम्) लट्. प्र.पु. बहुवचनम् होते हैं
२ स्पृशति स्पृश् (संस्पर्शने) लट्. प्र.पु. एकवचनम् स्पर्श करता है
३ याति या (प्रापणे/गतौ) लट्. प्र.पु. एकवचनम् जाता है / पहुँचता है
४ जायन्ते जन् (प्रादुर्भावे) लट्. (आत्मने.) प्र.पु. बहु. उत्पन्न होते हैं
५ उच्चार्यन्ते उत् + चर् (कर्मणि) लट्. प्र.पु. बहुवचनम् बोले/उच्चारित किए जाते हैं

(ग) अव्यय-उपसर्ग-प्रत्यय-सारणी

घटक-प्रकारः पदम् संयोजनम् / प्रकृति-प्रत्यय अर्थः
अव्ययम् यदा ... तदा कालवाचक अव्यय-युग्मम् जब ... तब
अव्ययम् अपि / एव / इव मूल अव्ययानि भी / ही / समान
उपसर्गः अवलोकितवन्तः अव (उपसर्गः) + लोक् + क्तवतु देखा / अवलोकन किया
कृदन्तः दृष्टवन्तः दृश् + क्तवतु (पुं. बहुवचनम्) हम सबने देखा
कृदन्तः विहाय वि + हा + ल्यप् छोड़कर

(घ) पाणिनीय / पाठगत सन्धि-सारणी

क्र.सं. सन्धि-पदम् विच्छेदः सन्धि-नाम (नियमः)
१ प्रयत्नो ऽपि प्रयत्नः + अपि उत्व-विसर्गसन्धिः / पूर्वरूपसन्धिः
२ बाहाश्च बाह्यः + च सत्व-विसर्गसन्धिः (विसर्जनीयस्य सः)
३ संवृतस्त्वकारः संवृतः + तु + अकारः विसर्गसन्धिः + यण्-सन्धिः
४ इत्येषः इति + एषः यण्-सन्धिः (इको यणचि)
५ अभ्यासाद्जायते अभ्यासात् + जायते जश्त्व-व्यञ्जनसन्धिः (झलां जशोऽन्ते)

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ